پرسشنامهٔ کیفیت زندگی WHOQOL-BREF چیست؟
WHOQOL-BREF فرم کوتاه پرسشنامهٔ کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت (WHO) است؛ ابزاری خودگزارشی و ۲۶ سؤالی که درک فرد از کیفیت زندگی‌اش را در چند حوزهٔ اصلی میسنجد. سازمان جهانی بهداشت کیفیت زندگی را «درک افراد از جایگاهشان در زندگی، در بافت فرهنگ و نظام ارزشی‌ای که در آن زندگی می‌کنند و در ارتباط با اهداف، انتظارات، معیارها و دغدغه‌هایشان» تعریف میکند. این تعریف نشان می‌دهد کیفیت زندگی فقط نبود بیماری نیست و ارزیابی شخصی فرد در آن نقش اصلی دارد.
تاریخچه: از WHOQOL-100 تا فرم کوتاه
در دههٔ ۱۹۹۰ گروهی از پژوهشگران با نام گروه WHOQOL به سرپرستی سازمان جهانی بهداشت، ابزاری بین‌فرهنگی برای سنجش کیفیت زندگی ساختند. نتیجه، پرسشنامهٔ WHOQOL-100 بود که ۱۰۰ سؤال و ۲۴ جنبه (facet) داشت و هم‌زمان در مراکز مختلف در کشورهای گوناگون تدوین شد تا به یک فرهنگ خاص وابسته نباشد. چون پر کردن ۱۰۰ سؤال برای بسیاری از پژوهش‌ها و کارهای بالینی زمان‌بر بود، فرم کوتاه WHOQOL-BREF ساخته شد. نسخهٔ آزمایشی میدانی آن در دسامبر ۱۹۹۶ منتشر شد و بر پایهٔ داده‌های ۲۰ مرکز در ۱۸ کشور شکل گرفت.
ساختار: ۲۶ سؤال در ۴ حوزه
برای ساختن فرم کوتاه، از هر یک از ۲۴ جنبهٔ WHOQOL-100 یک سؤال انتخاب شد و دو سؤال کلی هم دربارهٔ «کیفیت کلی زندگی» و «رضایت از سلامت عمومی» به آن‌ها اضافه شد. این ۲۴ سؤال در چهار حوزه قرار می‌گیرند:
- سلامت جسمانی (۷ سؤال): مانند درد و ناراحتی، انرژی و خستگی، خواب، تحرک، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره، وابستگی به درمان پزشکی و توان کاری.
- سلامت روانی (۶ سؤال): مانند احساس‌های مثبت و منفی، تفکر و تمرکز، عزت‌نفس، تصویر بدنی و باورهای شخصی و معنوی.
- روابط اجتماعی (۳ سؤال): روابط شخصی، حمایت اجتماعی و زندگی جنسی.
- محیط (۸ سؤال): مانند امنیت، محیط خانه، منابع مالی، دسترسی به خدمات بهداشتی و اجتماعی، دسترسی به اطلاعات، فرصت تفریح، محیط فیزیکی و حمل‌ونقل.
اجرا و نمرهگذاری
پاسخدهنده دربارهٔ دو هفتهٔ گذشته به هر سؤال روی مقیاسی پنج‌درجه‌ای پاسخ می‌دهد. پرسشنامه معمولاً به‌صورت خودگزارشی پر میشود، اما برای کسانی که در خواندن یا نوشتن دشواری دارند، به‌صورت مصاحبه هم اجرا میشود. سه سؤال منفی (دربارهٔ درد، نیاز به درمان پزشکی و احساس‌های منفی) پیش از محاسبه معکوس میشوند. نمرهٔ هر حوزه از میانگین سؤالهایش به دست می‌آید و طبق راهنمای WHO به بازهٔ ۴ تا ۲۰ و سپس ۰ تا ۱۰۰ تبدیل میشود؛ هرچه نمره بالاتر باشد، کیفیت زندگی در آن حوزه بهتر است. این ابزار نقطهٔ برش تشخیصی ندارد و نمره‌ها بیشتر برای مقایسهٔ گروه‌ها یا پیگیری تغییر در طول زمان به کار می‌روند.
نسخهٔ فارسی
ترجمه و اعتباریابی نسخهٔ ایرانی WHOQOL-BREF را سحرناز نجات، علی منتظری و همکاران در سال ۲۰۰۶ انجام دادند. در این پژوهش که روی ۱۱۶۷ نفر در تهران انجام شد، پایایی همهٔ حوزه‌ها جز حوزهٔ روابط اجتماعی قابلقبول گزارش شد و پژوهشگران نسخهٔ ایرانی را برای کاربردهای پژوهشی مناسب دانستند.
کاربردها، محدودیت‌ها و مجوز
WHOQOL-BREF در پژوهشهای سلامت عمومی، ارزیابی اثر درمان‌ها، مطالعه‌های بیماری‌های مزمن، سالمندی و سیاست‌گذاری سلامت بسیار به کار رفته است. محدودیت‌های آن هم روشن است: تعداد کم سؤالها در حوزهٔ روابط اجتماعی دقت این حوزه را کم میکند، نمره‌ها ذهنی‌اند و ابزار برای تشخیص بیماری طراحی نشده است. نکتهٔ مهم دیگر اینکه استفاده از WHOQOL-BREF بدون مجوز مجاز نیست؛ راهنمای رسمی WHO تأکید میکند که این پرسشنامه نباید بدون هماهنگی با گروه WHOQOL به کار رود و پژوهشگران باید برای هر مطالعه از سازمان جهانی بهداشت یا مرکز ملی مربوط مجوز بگیرند. این مجوز برای پژوهشهای غیرتجاری معمولاً رایگان است، اما تغییر یا بازنویسی سؤالها مجاز نیست.
تفاوت نسخهٔ آنلاین روزگار با آزمون اصلی
پرسشنامهٔ «سنجه» روزگار نسخهٔ رسمی WHOQOL-BREF نیست و از سؤال‌های آن استفاده نمی‌کند. ما فقط از ایدهٔ چهار حوزهٔ کیفیت زندگی الهام گرفته‌ایم و ۲۲ جملهٔ اختصاصی (۶ جمله برای سلامت جسمانی، ۶ برای سلامت روانی، ۴ برای روابط اجتماعی و ۶ برای محیط) نوشته‌ایم. نمره‌ها با روش رسمی WHO محاسبه نمی‌شوند، هنجاریابی نشده‌اند و فقط تصویری تقریبی برای خودارزیابی می‌دهند. اگر در حوزهٔ جسمانی نمرهٔ پایینی گرفتی، با پزشک مشورت کن و اگر حوزهٔ روانی یا اجتماعی پایین بود، گفت‌وگو با یک روان‌شناس یا تماس با «صدای مشاور ۱۴۸۰» می‌تواند کمک کند.