ناصر کاتوزیان

زندگی و تحصیلات

امیرناصر کاتوزیان در اردیبهشت ۱۳۱۰ در تهران به دنیا آمد. پدرش ابوالفضل کاتوزیان بود و عمویش نیز وکیل دادگستری و حقوق‌دان بود. او تحصیلات ابتدایی را در دبستان اقبال و دورهٔ متوسطه را در دبیرستان علمیه گذراند و سپس برای تحصیل در رشتهٔ حقوق وارد دانشگاه تهران شد. کاتوزیان در سال ۱۳۳۱ از پایان‌نامهٔ کارشناسی خود با عنوان «عقد ضمان» دفاع کرد و در سال ۱۳۳۹ با رسالهٔ «وصیت در حقوق مدنی ایران» و طرح نظریهٔ «شخصیت حقوقی ترکه» دکترای حقوق گرفت. محمود شهابی خراسانی از استادان مهم او بود. او برادرِ مرتضی کاتوزیان، نقاش ایرانی، بود.

فعالیت دانشگاهی

کاتوزیان مدتی قاضی دادگستری بود و به‌عنوان وکیل پایه‌یک کانون وکلای دادگستری نیز فعالیت داشت. او در سال ۱۳۵۱ به مرتبهٔ استادی تمام در دانشگاه تهران رسید و در سال ۱۳۵۸ سرپرست دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران شد. بازسازی و انتشار مجلهٔ دانشکده و بازنگری در برنامهٔ آموزشی آن از کارهای او در این دوره بود. با آغاز انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه‌ها از سرپرستی دانشکده کناره گرفت و سال‌ها از استادی دانشگاه تهران برکنار ماند، تا آنکه دوباره برای همکاری به دانشگاه دعوت شد. او سرانجام به‌عنوان استاد ممتاز دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران شناخته شد.

مشارکت در تدوین قانون اساسی

کاتوزیان پس از انقلاب ۱۳۵۷ در جمع حقوق‌دانانی بود که پیش‌نویس اولیهٔ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را تهیه کردند. او در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در سال ۱۳۵۸ از حوزهٔ تهران نامزد شد، اما به این مجلس راه نیافت.

آثار و دیدگاه‌ها

کاتوزیان ده‌ها کتاب حقوقی نوشت که بیشتر آن‌ها از منابع اصلی درس حقوق مدنی در دانشکده‌های حقوق ایران به شمار می‌روند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مقدمهٔ علم حقوق که بیش از صد بار تجدید چاپ شده است
• قواعد عمومی قراردادها در پنج جلد
• عقود معین در چهار جلد
• فلسفهٔ حقوق در سه جلد
• الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری
• قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی

او حقوق را رسوب تاریخی اخلاق و جوهر حقوق را عدالت می‌دانست و بر برتری عدالت بر قدرت تأکید داشت. این نگاه در بسیاری از نوشته‌های او، از جمله در نقد رویهٔ قضایی، بازتاب یافته است.

افتخارات و درگذشت

جایزهٔ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران دو بار، برای جلد چهارم «عقود معین» و «نظریهٔ عمومی تعهدات»، به کاتوزیان تعلق گرفت. او در سال ۱۳۸۲ نشان درجه‌یک پژوهش را به‌عنوان پژوهشگر برجستهٔ دانشگاه تهران دریافت کرد و در ۱۴ بهمن ۱۳۸۳ محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت، نشان درجه‌یک دانش و فرهنگ و هنر را به او اهدا کرد. امیرناصر کاتوزیان صبح ۱۱ شهریور ۱۳۹۳ در تهران درگذشت و در قطعهٔ نام‌آوران بهشت زهرا به خاک سپرده شد. نام او در محافل حقوقی ایران با لقب «پدر علم حقوق ایران» همراه است.