نظریهٔ دلبستگی چیست؟
نظریهٔ دلبستگی را جان بالبی، روان‌پزشک و روان‌کاو بریتانیایی، در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ مطرح کرد و در سه‌گانهٔ مشهور «دلبستگی و فقدان» (۱۹۶۹، ۱۹۷۳ و ۱۹۸۰) گسترش داد. به باور بالبی، انسان با یک «سیستم دلبستگی» به دنیا می‌آید که او را به جست‌وجوی نزدیکی با مراقبانش وامی‌دارد، به‌ویژه وقتی می‌ترسد یا آسیب‌پذیر است. کودک از تجربههای تکرارشونده با مراقبانش «الگوهای کاری درونی» می‌سازد؛ تصویری از اینکه خودش چقدر شایستهٔ محبت است و دیگران چقدر در دسترس و قابل اعتمادند.
مری اینزورث، همکار بالبی، با روش مشاهده‌ای مشهوری به نام «موقعیت ناآشنا» (Strange Situation) واکنش کودکان خردسال به جدایی کوتاه از مادر و بازگشت او را بررسی کرد و سه الگوی اصلی را توصیف کرد: ایمن، اجتنابی و دوسوگرا (مقاوم). بعدها مری مین و جودیت سولومون الگوی چهارمی به نام «آشفته» (disorganized) را هم افزودند.
از کودکی تا بزرگسالی: هازن و شیور
در سال ۱۹۸۷ سیندی هازن و فیلیپ شیور در مقاله‌ای اثرگذار پیشنهاد کردند که عشق رمانتیک در بزرگسالی را هم می‌توان نوعی فرایند دلبستگی دانست. آن‌ها با یک پرسشنامهٔ ساده، افراد را در سه دستهٔ ایمن، اجتنابی و اضطرابی/دوسوگرا قرار دادند و نشان دادند این سبکها با شیوهٔ تجربهٔ عشق، اعتماد و حسادت در رابطه‌ها ارتباط دارند. این کار سرآغاز حجم بزرگی از پژوهش‌ها دربارهٔ دلبستگی بزرگسالان در روان‌شناسی اجتماعی و شخصیت شد.
چهار سبک بارتولومیو
در سال ۱۹۹۱ کیم بارتولومیو و لئونارد هوروویتس مدلی چهارگانه ارائه کردند که بر دو محور استوار بود: تصویر فرد از خودش (مثبت یا منفی) و تصویرش از دیگران (مثبت یا منفی). از ترکیب این دو، چهار سبک به دست آمد:
- ایمن: تصویر مثبت از خود و دیگران؛ راحتی با صمیمیت و استقلال.
- دلمشغول (اضطرابی): تصویر منفی از خود و مثبت از دیگران؛ نیاز زیاد به تأیید و نزدیکی.
- انکاری–اجتنابی: تصویر مثبت از خود و منفی از دیگران؛ تأکید بر استقلال و کم‌اهمیت جلوه دادن نزدیکی.
- ترسان–اجتنابی: تصویر منفی از خود و دیگران؛ میل به نزدیکی همراه با ترس از آسیب و طرد.
مدل دوبعدی: اضطراب و اجتناب
به‌تدریج پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که تفاوت‌های دلبستگی بزرگسالان را بهتر است با دو بُعد پیوسته توصیف کنند تا با چند جعبهٔ جدا. اضطراب دلبستگی میزان نگرانی از طرد شدن، رها شدن و کافی نبودن را نشان میدهد و اجتناب از صمیمیت میزان ناراحتی از نزدیکی، وابستگی و ابراز احساسات را. چهار سبک کلاسیک در واقع چهار گوشهٔ همین فضای دوبعدی‌اند: اضطراب و اجتناب پایین (ایمن)، اضطراب بالا و اجتناب پایین (دلمشغول)، اضطراب پایین و اجتناب بالا (اجتنابی) و هر دو بالا (ترسان).
پرسش‌نامه‌های ECR و ECR-R
در سال ۱۹۹۸ کلی برنان، کاترین کلارک و فیلیپ شیور با تحلیل عاملی گویه‌های بسیاری از پرسش‌نامه‌های دلبستگی موجود، پرسشنامهٔ «تجربهها در رابطههای نزدیک» (Experiences in Close Relationships یا ECR) را ساختند که همین دو بُعد اضطراب و اجتناب را میسنجد. دو سال بعد، در ۲۰۰۰، کریس فریلی، نیلز والر و کلی برنان با روش‌های نظریهٔ سؤال–پاسخ (IRT) نسخهٔ بازنگریشدهٔ آن، یعنی ECR-R، را منتشر کردند. هر دو نسخه ۳۶ گویه دارند که پاسخ‌دهنده با یک مقیاس هفت‌درجه‌ای میزان موافقتش را با آن‌ها مشخص می‌کند و از پرکاربردترین ابزارهای خودگزارشی دلبستگی بزرگسالان در پژوهش به شمار می‌روند. نسخه‌های کوتاه‌تر و ترجمه‌های متعددی، از جمله به فارسی، هم از آن‌ها در پژوهش‌ها به کار رفته است.
کاربردها
- زوج‌درمانی: رویکردهایی مانند درمان متمرکز بر هیجان (EFT) که سو جانسون و لس گرینبرگ پایه‌گذاری کردند، بر پایهٔ نظریهٔ دلبستگی بنا شده‌اند و چرخه‌های «تعقیب و فاصله‌گیری» میان زوج‌ها را از زاویهٔ نیازهای دلبستگی می‌بینند.
- رواندرمانی فردی: شناخت الگوی دلبستگی به درمانگر کمک می‌کند بفهمد مراجع چگونه با نزدیکی، جدایی و حمایت کنار می‌آید.
- پژوهش: رابطهٔ سبک دلبستگی با رضایت زناشویی، تنظیم هیجان، واکنش به استرس، سوگ و فرزندپروری.
- خودشناسی: فهمیدن اینکه چرا در رابطه‌ها بعضی موقعیت‌ها این‌قدر ما را به هم می‌ریزند.
محدودیت‌ها و نکته‌های مهم
پرسش‌نامه‌هایی مثل ECR-R خودگزارشی‌اند و به آگاهی و صداقت پاسخ‌دهنده وابسته‌اند. سنت دیگری از پژوهش دلبستگی، مانند مصاحبهٔ دلبستگی بزرگسالان (AAI)، دلبستگی را از راه مصاحبه و تحلیل روایت فرد از کودکی‌اش میسنجد و نتایج این دو روش همیشه با هم همسو نیستند. همچنین سبک دلبستگی سرنوشت نیست: با تجربههای تازه، رابطههای امن و درمان میتواند تغییر کند و پژوهشگران از مفهوم «ایمنی بهدستآمده» (earned security) برای کسانی سخن میگویند که با وجود تجربههای دشوار، به الگویی ایمن رسیده‌اند. نکتهٔ دیگر اینکه در فضای مجازی، سبکهای دلبستگی گاهی به برچسب‌هایی ساده‌انگارانه برای قضاوت دیگران تبدیل میشوند؛ درحالی‌که دلبستگی طیفی پیوسته است و در رابطههای مختلف و دوره‌های مختلف زندگی میتواند متفاوت باشد.
تفاوت نسخهٔ آنلاین روزگار با آزمون اصلی
تست سبک دلبستگی سنجهٔ روزگار بر پایهٔ مدل دوبعدی اضطراب و اجتناب و ساختار کلی ECR-R ساخته شده، اما پرسشنامهٔ رسمی ECR یا ECR-R نیست. همهٔ ۲۴ گویهٔ این تست به‌طور اختصاصی و به زبان فارسی نوشته شده‌اند و از گویه‌های آن پرسش‌نامه‌ها کپی یا ترجمه نشده‌اند. نمره‌ها با هنجار پژوهشی مقایسه نمی‌شوند و سبکی که می‌بینی فقط یک نتیجهٔ تقریبی برای خودشناسی است، نه تشخیص روان‌شناختی یا قضاوتی دربارهٔ رابطه‌ات. اگر الگوهای رابطه‌ای‌ات برایت رنج‌آور شده، گفت‌وگو با یک روانشناس یا مشاور خانواده میتواند بسیار کمک‌کننده باشد.