مصاف خوزستان با «ال‌نینو»؛ کشاورزی از تهدید به فرصت رسید

خبرگزاری مهر، گروه استان ها – محراب علوی: دشت‌های حاصلخیز خوزستان به‌عنوان ستون فقرات امنیت غذایی و شاهرگ راهبردی کشاورزی ایران، همواره در تقاطع تغییرات اقلیمی خشن و نوسانات شدید هیدرولوژیک قرار دارند. در سال‌های اخیر، توالی خشکسالی‌های فرساینده، افت تراز ذخایر سدها و تنش‌های شدید تأمین آب، بخش عمده‌ای از اراضی زراعی این استان را تحت فشار قرار داده بود.

با این حال با دگرگونی شاخص‌های هواشناسی جهانی و احتمال ظهور فاز فعال پدیده اقلیمی «ال‌نینو» الگوهای آب‌وهوایی در حوضه‌های آبریز کارون، کرخه و دز بار دیگر با چرخشی پیش‌بینی‌نشده روبرو شده است؛ رویدادی که پیش‌بینی سناریوهای خشک‌سالی پیشین را به احتمال وقوع بارش‌های تند، نامنظم و پرحجم بدل ساخته است.

در اقتصاد کشاورزی مدرن، مواجهه با پدیده‌های بزرگ‌مقیاس اقلیمی همواره حامل تیغ دو لبه است؛ از یک‌سو، بارش‌های سنگین می‌تواند به سیلاب‌های مخرب، آب‌گرفتگی اراضی زرخیز، رسوب‌گذاری در شبکه‌های زهکشی و نابودی نشاهای تازه‌کشت‌شده بینجامد اما از سوی دیگر، همین جبهه‌های بارشی فرصتی بی‌نظیر برای آبگیری سازه‌های هیدرولیکی، بازیابی سفره‌های زیرزمینی و تضمین رطوبت خاک در بزرگ‌ترین مقیاس زراعی کشور پدید می‌آورند. شکاف میان فاجعه و فرصت، صرفاً به «مدل حکمرانی آب و زمین» و کیفیت پیش‌بینی‌های داده‌محور وابسته است.

گذار از الگوهای سنتی و منفعلانه «مدیریت پس از بحران» به سمت «مدیریت تطبیقی و پیش‌گیرانه مبتنی بر داده»، مأموریتی است که ساختار جهاد کشاورزی خوزستان در آستانه فصل حساس کاشت پاییزه در پیش گرفته است. برای واکاوی نحوه تنظیم تقویم زراعی با سامانه‌های جوی، راهکارهای صیانت از دسترنج کشاورزان و تبدیل بارش‌های ال‌نینو به ذخیره استراتژیک امنیت غذایی، با جواد سلطانی کاظمی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان خوزستان، به گفتگو نشسته‌ایم.

هم‌زمانی تغییر پیش‌بینی‌های اقلیمی با تقویم زراعی، خوزستان را در چه مختصات عملیاتی و اقتصادی قرار داده است؟

ما در یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های چرخه تولید زراعی استان ایستاده‌ایم. از یک طرف، عملیات برداشت محصولات تابستانه با موفقیت و بهره‌وری مناسب به سرانجام رسیده و از طرف دیگر، فرایند استقرار و اجرای بزرگ‌ترین تقویم کاشت پاییزه کشور آغاز شده است.

در چنین برهه‌ای، بارش برای اقتصاد کشاورزی ما اساساً یک موهبت بنیادین است. تجربه ماه‌های پایانی سال گذشته و اوایل سال جاری نشان داد که ورود جبهه‌های بارشی مؤثر، چگونه توانست بخش زراعت استان را از تله بحران‌های اقلیمی، تنگناهای زنجیره تأمین و شوک‌های بیرونی نجات دهد. راهبرد ما شفاف است، باید از هر قطره آب حاصل از این سامانه‌ها برای تقویت بنیه تولید استفاده کنیم.

پیش‌بینی‌های هواشناسی در ابتدا حاکی از ادامه کم‌بارشی بود اما داده‌های تحلیلی جدید از شدت‌گیری پدیده ال‌نینو خبر می‌دهند. این تغییر ناگهانی متغیرها چگونه ارزیابی می‌شود؟

مدل‌های اولیه عمدتاً بر تداوم تنش خشکسالی متمرکز بودند اما الگوهای دینامیک جوی نشان‌دهنده تقویت سامانه‌های سودانی و تشدید ضریب فعالیت ال‌نینو است. تحلیل‌های جدید با اطمینان بالاتری از ورود موج‌های بارشی سنگین به پهنه استان سخن می‌گویند. این نوسان در داده‌ها یک پیام روشن به همراه دارد؛ دوران مدیریت با فرضیات ثابت به پایان رسیده است.

باید پارادایم تصمیم‌گیری خود را به صورت روزانه با خروجی‌های ایستگاه‌های سینوپتیک و نقشه‌های بارشی کالیبره کنیم تا نه غافلگیر شویم و نه از فرصت باران‌های طلایی عقب بمانیم.

رویکرد سنتی در مدیریت بلایای طبیعی بیشتر معطوف به واکنش پس از وقوع حادثه است. شما از لزوم گذار به مدیریت برنامه‌ریزی‌شده سخن گفته‌اید؛ این استراتژی در عمل چگونه پیاده‌سازی می‌شود؟

تفاوت بنیادی در پیوند زدن تحلیل‌های علمی با اقدامات میدانی است. به جای آنکه دست روی دست بگذاریم تا باران بیاید و سپس در گل‌ولای به دنبال کنترل خسارت باشیم، تقویم کاشت، مدیریت ماشین‌آلات و تنظیم زهکش‌ها را پیش از وقوع بارش بازطراحی می‌کنیم.

برخلاف نگاه‌های اغراق‌آمیز و بدبینانه‌ای که ال‌نینو را صرفاً مساوی با ویرانی و سیل می‌دانند، موضع ما واقع‌گرایی فنی است. اگر تسطیح اراضی، لایروبی کانال‌های خروجی و زمان‌بندی بذرپاشی متناسب با هشدارهای کوتاه‌مدت تنظیم شود، روان‌آب‌ها نه تهدیدی برای مزرعه، بلکه محرکی برای تغذیه خاک خواهند بود.

یکی از نگرانی‌های اصلی کشاورزان در سناریوی بارش‌های سنگین، آب‌گرفتگی دشت‌ها و آسیب به نشاها و بذرهاست. چه تدابیری برای مصون‌سازی مزارع پیش‌بینی شده است؟

هماهنگی بین‌بخشی با سازمان آب و برق و شرکت‌های بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری و زهکشی در بالاترین سطح برقرار است. کلید مهار آسیب، باز نگه داشتن شریان‌های تخلیه آب و مدیریت دریچه‌های کنترل سیلاب در اراضی پایاب سدهاست.

همزمان، به شبکه‌های ترویج مأموریت داده شده تا با آموزش‌های چهره‌به‌چهره به کشاورزان، الگوی زمان‌بندی عملیات شخم و کاشت را دقیقاً بر اساس بازه‌های بدون بارندگی تثبیت کنند تا از فرسایش خاک و خفگی بذرها در مراحل اولیه جوانه‌زنی ممانعت به عمل آید.

چشم‌انداز کلان این رویکرد برای امنیت غذایی پایدار استان و کشور چیست؟

هدف نهایی ما فراتر از یک فصل زراعی است. ما به بارندگی‌های ال‌نینو به عنوان فرصتی طلایی برای پر کردن ظرفیت‌های مخازن، بهبود سفره‌های آب زیرزمینی و تثبیت پایداری بوم‌سازگان‌های دشت خوزستان می‌نگریم.

با آمادگی ساختاری، تقویت تأسیسات انتقال آب و کاهش ریسک‌های آب‌گرفتگی، بخش کشاورزی استان می‌تواند حتی در کوران نوسانات اقلیمی، ثبات تولید گندم، کلزا و سبزی‌وصیفی را تضمین کرده و نقش غیرقابل‌جایگزین خود را در حفظ استقلال غذایی کشور به نمایش بگذارد.

آزمونی حیاتی برای کشاورزی

دیدگاه‌های رئیس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان بیانگر تلاشی آگاهانه برای جایگزینی «رویکرد انفعالی» با «مدل انطباق استراتژیک» در یکی از بحرانی‌ترین قطب‌های تولیدی منطقه است. در شرایطی که شوک‌های اقلیمی از قبیل ال‌نینو به امری گریزناپذیر در حوزه خاورمیانه تبدیل شده‌اند، تبدیل پدیده‌های پیش‌بینی‌ناپذیر به مزیت‌های تولیدی، آزمونی حیاتی برای تاب‌آوری نهادی به شمار می‌رود. موفقیت این راهبرد مستلزم آن است که هشدارها و محاسبات هواشناسی با سرعتی هم‌عرض با سرعت حرکت ابرها، به ابلاغیه‌های فنی در مزارع کشاورزان ترجمه شود.

با این همه، سنجش واقعی این مدل مدیریتی در لحظه ورود توده‌های پرباران به حوضه‌های کرخه و کارون و شبکه زهکشی اراضی جلگه‌ای مشخص خواهد شد. چنانچه سازوکارهای فنی تخلیه آب‌های سطحی و تنظیم دبی خروجی کانال‌ها با سناریوهای بارشی ال‌نینو تراز نشود، فرصت تثبیت امنیت غذایی می‌تواند به بار سنگین خسارت زراعی بدل گردد. این موازنه حساس نشان می‌دهد که در عصر بی‌ثباتی اقلیمی، مدیریت کارآمد آب و خاک نه یک اقدام صرفاً اداری، بلکه پیش‌نیاز حیاتی صیانت از سرمایه‌های ملی است.