حفاری‌های غیرمجاز و برداشت بی‌رویه آب؛ فرونشست در تهران تشدید می شود

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- امیرماهان محمدی یکتا: برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، فعالیت چاه‌های غیرمجاز و تداوم کسری منابع آب، دشت‌های استان تهران را با یکی از جدی‌ترین مخاطرات زیست‌محیطی روبه‌رو کرده است؛ خطری که آثار آن در قالب فرونشست زمین و شکاف‌های گسترده، به‌ویژه در دشت ورامین و محدوده جنوب و جنوب‌غرب تهران، آشکار شده است.

معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران از کسری سالانه ۱۰۰ میلیون مترمکعبی مخازن آب زیرزمینی این استان خبر داده و به خبرنگار مهر گفت: نرخ فرونشست گزارش‌شده در ورامین ۳۵ تا ۴۰ سانتی‌متر است.

راما حبیبی گفت: این اعداد نشان می‌دهد بحران آب دیگر فقط به کمبود منابع برای مصرف روزانه محدود نیست و به پایداری زمین و زیرساخت‌های زندگی نیز گره خورده است.

زمین همیشه پیش از آنکه فروریزد، هشدار نمی‌دهد؛ گاهی سال‌ها زیر فشار برداشت‌های پی‌درپی از منابع زیرزمینی تغییر می‌کند و آنچه در نهایت بر سطح زمین پدیدار می‌شود، شکافی طولانی در مزرعه، ترک‌هایی در مسیرهای عبور یا نشست تدریجی بستر راه‌ها و تأسیسات است، در استان تهران، این هشدار را باید جدی گرفت؛ استانی که در کنار جمعیت گسترده و نیاز بالای آب شرب، دشت‌های کشاورزی و فعالیت‌های صنعتی متعددی را در خود جای داده و سال‌هاست برای تأمین بخشی از نیازهایش به منابع آب زیرزمینی متکی است.

در چنین شرایطی، برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها فقط به معنای بیرون کشیدن آب بیشتر از دل زمین نیست؛ هر مترمکعب آبی که بیش از ظرفیت تجدید منابع برداشت می‌شود، می‌تواند توازن طبیعی میان تغذیه و تخلیه آبخوان را برهم بزند، هنگامی که سطح آب زیرزمینی برای مدت طولانی افت می‌کند، فشار لایه‌های خاک افزایش می‌یابد و در برخی زمین‌ها، به‌ویژه لایه‌های ریزدانه، فشردگی تدریجی رخ می‌دهد. پیامد این فرایند ممکن است به شکل فرونشست گسترده خود را نشان دهد؛ پدیده‌ای که برخلاف تصور عمومی، لزوماً با یک فروچاله ناگهانی آغاز نمی‌شود و می‌تواند مدت‌ها بی‌صدا پیش برود.

تداوم فشار بر منابع زیرزمینی

آمارهای رسمی نیز از تداوم فشار بر منابع زیرزمینی حکایت دارد، حبیبی گفت: سالانه حدود ۱.۷ میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی در مجموعه‌های دارای مجوز استان مصرف می‌شود، در حالی که کسری مخزن آب زیرزمینی به حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در سال می‌رسد.

بر اساس اظهارات این مقام مسئول، ۴۸ درصد منابع آب استان در بخش کشاورزی و ۴۲ درصد در بخش شرب مصرف می‌شود و باقی‌مانده به بخش‌هایی مانند صنعت و آبیاری فضای سبز اختصاص دارد.

این ارقام نشان می دهد، حتی مدیریت برداشت‌های مجاز نیز برای حفاظت از آبخوان‌ها اهمیت اساسی دارد، مقابله با چاه‌های غیرمجاز ضروری است، اما تمام مسئله به چاه‌هایی که بدون مجوز حفر شده‌اند، محدود نمی‌شود، اگر یک چاه دارای پروانه نیز بیش از میزان مجاز آب برداشت کند یا میزان مجاز برداشت از مجموع توان طبیعی آبخوان بیشتر باشد، فشار بر منابع زیرزمینی همچنان ادامه خواهد یافت. به بیان دیگر، قانونمند بودن یک چاه به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که برداشت از آن با ظرفیت واقعی طبیعت سازگار باشد.

از سوی دیگر، وضعیت منابع آب سطحی تهران نیز بر دشواری مدیریت این شرایط افزوده است، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران به خبرنگار مهر اعلام کرد: ذخیره سدهای تأمین‌کننده آب شرب تهران از میانگین ذخیره آنها در دوره میان‌مدت بسیار کمتر است و در شرایط کاهش ذخایر سطحی، مدیریت منابع زیرزمینی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و هرگونه برداشت خارج از ضابطه می‌تواند فشار مضاعفی بر آبخوان‌های استان وارد کند.

در میان مناطق درگیر این بحران، دشت ورامین جایگاه نگران‌کننده‌ای دارد، این دشت، به دلیل برخورداری از اراضی کشاورزی و فعالیت‌های وابسته به آب، با تقاضای قابل توجهی برای برداشت از منابع زیرزمینی روبه‌روست. اما استمرار بهره‌برداری از آبخوان‌ها بدون توجه کافی به میزان تغذیه طبیعی آنها، هزینه‌ای دارد که تنها در صورت خشک‌شدن چاه‌ها یا کاهش کیفیت و دسترسی به آب آشکار نمی‌شود؛ گاهی این هزینه در شکل تغییر تدریجی سطح زمین خود را نشان می‌دهد.

اهمیت ایجاد تعادل در آبخوان ها

در تیرماه ۱۴۰۵ نیز، علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با اشاره به آثار فرونشست در منطقه معین‌آباد ورامین اعلام کرد که این پدیده با ایجاد شکاف‌های طولی و گسترده در سطح زمین همراه است، به گفته او، این شکاف‌ها گاهی به صورت حفره‌های جدا از هم دیده می‌شوند، اما در لایه‌های زیرسطحی به یکدیگر پیوسته‌اند.

وی همچنین درباره پیامدهای افت سطح آب زیرزمینی و اختلال ناشی از شکاف‌ها در فرایند آبیاری زمین‌های زراعی هشدار داد.

این هشدار نشان می‌دهد فرونشست صرفاً موضوعی زمین‌شناختی و محدود به تغییر ارتفاع زمین نیست؛ آثار آن می‌تواند به فعالیت‌های اقتصادی، کشاورزی و زیرساخت‌های منطقه نیز سرایت کند. شکاف‌های ایجادشده ممکن است مسیر انتقال و توزیع آب در مزارع را مختل کنند و به گسترش فروریزش‌های خطی بینجامند. در منطقه‌ای که معیشت بخشی از مردم آن با کشاورزی و دسترسی به منابع آب پیوند خورده است، چنین آسیبی می‌تواند فشارهای تازه‌ای بر تولید و زندگی روزمره وارد کند.

فرونشست در جنوب و جنوب‌غرب تهران نیز موضوعی تازه نیست، رضا شهبازی، مدیرکل وقت مخاطرات طبیعی و زیست‌محیطی سازمان زمین‌شناسی کشور، در فروردین ۱۴۰۲ با اشاره به وضعیت فشافویه در جنوب ری گفته بود، این منطقه ظرفیت تحمل فشار بیشتر برای استفاده از منابع آب زیرزمینی را ندارد.

او تأکید کرده بود که کنترل این پدیده به ایجاد تعادل در آبخوان نیاز دارد تا روند افت منابع زیرزمینی مهار و آسیب‌های سطحی ناشی از فرونشست محدود شود.

فرونشست را نمی‌توان صرفاً با مسدودکردن چند چاه مهار کرد

فرونشست را نمی‌توان صرفاً با مسدودکردن چند چاه یا اجرای مقطعی طرح‌های مقابله با کم‌آبی مهار کرد. انسداد چاه‌های غیرمجاز یکی از اقدامات ضروری است، اما اثربخشی آن به استمرار نظارت، کنترل برداشت از چاه‌های مجاز و جلوگیری از جایگزین‌شدن چاه‌های مسدودشده با چاه‌های جدید وابسته است، اگر برداشت از آبخوان همچنان بیشتر از میزان تغذیه آن باشد، کاهش تعداد چاه‌های غیرمجاز به‌تنهایی برای متوقف‌کردن روند افت منابع کافی نخواهد بود.

در کنار نظارت بر چاه‌ها، اصلاح شیوه مصرف آب در کشاورزی نیز باید در مرکز برنامه‌های مدیریت منابع قرار گیرد. کاهش تلفات شبکه‌های انتقال و توزیع، متناسب‌سازی الگوی کشت با منابع آبی هر منطقه، استفاده مؤثر از روش‌های آبیاری متناسب با نوع محصول و جلوگیری از توسعه فعالیت‌های آب‌بر بدون ارزیابی ظرفیت آبخوان، از جمله اقداماتی است که می‌تواند فشار بر سفره‌های زیرزمینی را کاهش دهد، البته اصلاح الگوی کشت و آبیاری باید با در نظر گرفتن معیشت کشاورزان، حمایت فنی و تأمین منابع مالی مورد نیاز انجام شود؛ زیرا تحمیل هزینه تغییر روش تولید به کشاورزان، بدون فراهم‌کردن پشتیبانی لازم، می‌تواند اجرای برنامه‌ها را با مانع روبه‌رو کند.

از سوی دیگر رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران، حفاری بدون مجوزهای قانونی را نیز سبب تشدید مخاطرات ناشی از فرونشست زمین و آسیب به ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها دانست و در گفتگو با خبرنگار مهر بر ضرورت شناسایی سریع نقاط حادثه‌خیز و اجرای اقدامات پیشگیرانه تأکید کرد.

حامد یزدی‌مهر، افزود: شناسایی به‌موقع نقاط حادثه‌خیز و انجام اقدامات پیشگیرانه از مؤثرترین راهکارهای کاهش خسارات و صیانت از جان شهروندان است.

وی با تأکید بر ضرورت برخورد قانونی با حفاری‌های غیرمجاز خاطرنشان کرد: مقابله با این تخلفات باید در کنار آگاه‌سازی عمومی با جدیت دنبال شود، شهروندان باید از هرگونه حفاری خودسرانه پرهیز و ضوابط فنی و قانونی را رعایت کنند.

مدیریت چالش آب، مدیریت حفاری های غیرمجاز و مقابله با فرونشست موضوعات جدا از یکدیگر نیستند

در نهایت، باید پذیرفت که مدیریت چالش آب، مدیریت حفاری های غیرمجاز و مقابله با فرونشست موضوعات جدا از یکدیگر نیستند، همان‌طور که حفر چاه غیرمجاز یا برداشت بیش از حد از چاه مجاز می‌تواند به تشدید کسری منابع منجر شود، ادامه افت آبخوان نیز می‌تواند پیامدهایی فراتر از کاهش دسترسی به آب داشته باشد.

بازگرداندن تعادل به منابع زیرزمینی، مستلزم آن است که میزان برداشت با ظرفیت تجدیدپذیر آبخوان‌ها متناسب شود و تصمیم‌گیری درباره کشاورزی، صنعت، توسعه شهری و تأمین آب شرب، به صورت هماهنگ انجام گیرد.

استان تهران برای مهار این روند به برنامه‌ای پیوسته، قابل سنجش و مبتنی بر داده‌های به‌روز نیاز دارد؛ برنامه‌ای که در آن آمار چاه‌های مجاز و غیرمجاز، میزان واقعی برداشت، تغییرات سطح آب زیرزمینی و نقشه‌های فرونشست به‌صورت منظم منتشر شود و دستگاه‌های مسئول درباره نتایج اقدامات خود پاسخ‌گو باشند.

وقتی در برخی نقاط استان تهران از فرونشست ۳۵ تا ۴۰ سانتی‌متری سخن گفته می‌شود و کسری مخازن زیرزمینی استان به سالانه ۱۰۰ میلیون مترمکعب می‌رسد، دیگر نمی‌توان این مسئله را تنها به خشکسالی یا کمبود بارش نسبت داد، خشکسالی فشار را افزایش می‌دهد، اما نحوه مدیریت و مصرف آب تعیین می‌کند این فشار تا چه اندازه به بحرانی ماندگار تبدیل شود.

اگر امروز برای مهار برداشت‌های بی‌ضابطه و بازگرداندن تعادل به آبخوان‌ها اقدام نشود، فردا ممکن است هزینه این بی‌توجهی نه فقط در چاه‌های کم‌آب و زمین‌های ترک‌خورده، بلکه در آسیب به زیرساخت‌ها و دشوارترشدن زندگی در دشت‌های استان تهران آشکار شود.