شهرها باید در برابر تهدیدات شناختی مقاوم شوند

به گزارش خبرگزاری ایمنا، گسترش شبکه‌های اجتماعی، سرعت گردش اطلاعات و ورود هوش مصنوعی به عرصه تولید و انتشار محتوا، معادلات اثرگذاری بر افکار عمومی را تغییر داده است؛ در چنین فضایی اخبار جعلی، روایت‌های تحریف‌شده و عملیات روانی می‌تواند فراتر از یک فضای رسانه‌ای، اعتماد عمومی، سرمایه اجتماعی و رابطه شهروندان با نهادهای حکمرانی را تحت تأثیر قرار دهد.

این مسئله در سطح شهر اهمیت دوچندانی دارد؛ چراکه شهروندان، کارآمدی حکمرانی را نه فقط در سیاست‌های کلان، بلکه در تجربه روزمره خود از حمل‌ونقل، خدمات شهری، محیط زیست و کیفیت زندگی می‌سنجند و همین تجربه‌ها در شکل‌گیری یا تضعیف اعتماد عمومی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

در این میان، مدیریت شهری به دلیل ارتباط مستقیم و مستمر با شهروندان، هم در معرض پیامدهای تهدیدات شناختی قرار دارد و هم می‌تواند در تقویت تاب‌آوری جامعه در برابر آن‌ها نقش‌آفرین باشد. رویارویی با این تهدیدات، تنها به تکذیب اخبار نادرست یا واکنش به شایعات محدود نمی‌شود؛ بلکه به شفافیت در اطلاع‌رسانی، مشارکت واقعی شهروندان، ارتقای سواد رسانه‌ای و بهره‌گیری مسئولانه از ظرفیت‌های علمی و فناورانه نیاز دارد. از سوی دیگر، استفاده از ابزارهایی همچون هوش مصنوعی برای تحلیل داده‌ها و رصد روایت‌های مخرب، در کنار فرصت‌های تازه، پرسش‌هایی جدی درباره حفظ حریم خصوصی، حقوق شهروندی و مرز میان تقویت تاب‌آوری شناختی و کنترل افکار عمومی مطرح می‌کند.

با چنین نگاهی، نخستین همایش ملی «تهدیدات شناختی و حکمرانی محلی» با مشارکت شهرداری اصفهان، دانشگاه اصفهان، انجمن رمز ایران و کمیته شناختی شورای اسلامی شهر اصفهان برگزار شد و مجموعه‌ای از پیشنهادهای علمی و اجرایی را برای رویارویی با این مسئله ارائه کرد. اکنون، ابلاغ بیانیه پایانی این همایش از سوی محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، به نهادهای مرتبط و صدور دستور پیگیری موضوع به دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری افتا، بار دیگر ضرورت تبدیل این پیشنهادها به سیاست‌ها و برنامه‌های عملیاتی را برجسته کرده است.

اما اهمیت این بیانیه تنها در طرح یک دغدغه یا ارائه مجموعه‌ای از توصیه‌ها خلاصه نمی‌شود؛ مسئله اصلی، چگونگی عبور از شناخت نظری تهدیدات شناختی به سازوکارهای اجرایی، تعیین مسئولیت نهادهای ملی و محلی، سنجش نتایج اقدامات و حفظ اعتماد شهروندان در فرایند رویارویی با این تهدیدات است.

اینکه شهرداری‌ها برای پیشگیری از بحران‌های شناختی باید از کجا آغاز کنند، فناوری چه نقشی در این مسیر دارد، کیفیت خدمات شهری چگونه به افزایش مقاومت جامعه در برابر روایت‌های مخرب کمک می‌کند و چه سازوکاری می‌تواند پیگیری پیشنهادهای این همایش را تضمین کند، از جمله پرسش‌هایی است که پاسخ به آن‌ها می‌تواند مسیر آینده حکمرانی محلی در این حوزه را روشن‌تر کند.

آنچه در ادامه می‌خوانید، حاصل گفت‌وگوی خبرنگار ایمنا با احمد فروزبخش، دبیر علمی نخستین همایش ملی «تهدیدات شناختی و حکمرانی محلی» درباره اهمیت ابلاغ بیانیه پایانی، الزامات اجرایی آن و راهکارهای تقویت تاب‌آوری شناختی در مدیریت شهری است.

ایمنا: اهمیت بیانیه پایانی نخستین همایش ملی «تهدیدات شناختی و حکمرانی محلی در شرایط کنونی کشور چیست و این بیانیه قرار است چه خلأیی را در حوزه شناخت تهدیدات شناختی و رویارویی با آن ها در سطح حکمرانی محلی برطرف کند؟

فروزبخش: اجازه دهید ابتدا به دو مسئله مهم تر اشاره کنم و سپس به مسئله ابلاغ ویژه معاون رئیس جمهور بپردازم.

مسئله اول، اهمیت خود موضوع همایش است. به نظرم امروز با توجه به جنگ ترکیبی که کشور ما بشدت درگیر آن است، عباراتی چون جنگ شناختی، تهدیدات شناختی، عملیات روانی و از این دست عبارت ها را زیاد می شنویم.

در حقیقیت، تهدیدات شناختی امروز صرفا یک مفهوم نظری نیست و در زندگی روزمره ما جریان دارد؛ می تواند اعتماد عمومی و عملکرد حکمرانی محلی را مختل کند یا مسئولان را وادار به گرفتن تصمیمات اشتباه و فاجعه بار کند. طبیعی است که مدیریت شهری و حکمرانی محلی نیز که بیشترین ارتباط با مردم را دارند، از این منظر بسیار حساس و آسیب پذیر یا در معرض تهدید هستند.

برگزاری این همایش، که اولین برنامه از این نوع در کشور بود، به دلیل همین مطلب انجام شد. زمان زیادی از ورود مسئله تهدیدات شناختی یا جنگ شناختی به ادبیات علمی و دانشگاهی نمی‌گذرد، از این‌رو در این زمینه ادبیات علمی بسیار کمی در کشور وجود دارد اگر چه در حال حاضر در دنیا یک ترند یا گرایش حول این موضوع شکل گرفته و بحث تاثیر تهدیدات بر حکمرانی محلی و نحوه رویارویی با آن نیز که بسیار جدیدتر هستند.

در این همایش که بهمن سال گذشته با حضور دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی و متخصصان دانشگاهی از سراسر کشور و مسئولان شهرداری، شورای اسلامی شهر اصفهان و استان برگزار شد، ۷۱ مقاله دریافتی، ۱۲ مقاله شفاهی و ۱۷ پوستر داشتیم. از طرفی ۵ کارگاه ۴ ساعته (۳ حضوری، ۲ مجازی)، ۲ سخنرانی کلیدی و یک نشست نخبگانی نیز داشتیم که از حیث علمی، در درجه بسیار خوبی قرار داشت.

پس از آن، بیانیه پایانی همایش با کمک متخصصان و اساتید دانشگاه و مسئولان مدیریت شهری تنظیم و ارائه شد که در ان سعی شده بود فاصله میان دانش نظری و نیاز عملی مدیریت شهری را کم کند.

بیانیه به دو خلأ اشاره دارد: نبود دیدگاه علمی جامع و توافق شده درباره ابعاد این تهدیدات و راهکارهای مقابله با آن و نبود متولی و سیاست‌گذاری منسجم در سطح ملی که سعی شد در این بیانیه رویکردهایی برای حل این مسئله پیشنهاد شود.

به نظر من بدون این بیانیه و ارائه پیشنهادات واقعی و عملی، این همایش همچون بسیاری از همایش های دیگر ابتر می ماند.

ایمنا: اهمیت ابلاغ این بیانیه چیست ؟

فروزبخش: با توجه به همکاری تنگاتنگ علمی و اجرایی میان دانشگاه اصفهان ، انجمن رمز ایران و شهرداری اصفهان در برگزاری همایش، پس از اعلام بیانیه، این متن به دست محمدرضا عارف، معاون رئیس جمهور رسید.

وی که خود از پیشگامان مسائل مربوط به امنیت سایبری در کشور است، با توجه به اهمیت مسئله و غنای مطالب، علاوه بر تشکر از برگزار کنندگان، این بیانیه را به نهادهای مربوط ارجاع دادند.

۵ وزارتخانه، مرکز ملی فضای مجازی، مرکز مدیریت راهبری افتا ، مرکز پژوهش های مجلس، صدا و سیما و دستگاه های دیگر جزو دریافت کنندگان این ابلاغیه بودند که مقرر شده در جلسات افتا، گزارشی از اقدامات در جهت عملیاتی نمودن این بیانیه، ارائه دهند.

ایمنا: یکی از محورهای مهم بیانیه، ضرورت عبور مدیریت شهری از رویکرد واکنشی به رویکرد پیش‌دستانه در رویارویی با تهدیدات شناختی است. این تغییر رویکرد در عمل به چه معناست و شهرداری‌ها برای تحقق آن باید از کجا آغاز کنند؟

فروزبخش: عموما در دیدگاه های تهدید محور، ما اقدامات واکنشی مواجه هستیم. یعنی منتظر می مانیم تا دشمن به ما حمله کندو سپس سعی می کنیم که پاسخ دهیم. طبیعی است که این اقدام ضروری ولی ناکافی است.

باید پیش از شکل گیری بحران ادراکی، پیامدهای ارتباطی تصمیم های شهری سنجیده شود و سازوکار ارتباط و مشارکت با مردم از همان مرحله طراحی شده باشد.

ایجاد قابلیت های رصد به لحظه و جامع از فضای مجازی یا ارزیابی پیامدهای ارتباطی در پروژه های پرحساسیت شهری همچون حمل ونقل، مسکن و محیط زیست قبل از اجرا؛ هماهنگی پیام میان نهادهای شهری و شورای اسلامی شهر؛ رصد ساده و منظم شایعات مرتبط با مسائل شهری و آموزش مدیران در ارتباطات بحران از مواردی است که می تواند موجب مقاوم شدن محیط شهری و محلی در مقابل تهدیدات شناختی شود.

در دنیای امروز، شهرهای باید در مقابل تهدیدات شناختی مقاوم شوند.

ایمنا: در بیانیه، پیشنهادهایی همچون ایجاد رصدخانه تاب‌آوری شناختی شهری، پایش روایت‌ها و شایعات و استفاده از هوش مصنوعی برای تحلیل داده‌ها مطرح شده است. این پیشنهادها تا چه اندازه قابلیت اجرایی‌شدن دارند و چگونه می‌توان از تبدیل این سازوکارها به ابزارهایی برای کنترل افکار عمومی جلوگیری کرد؟

فروزبخش: بخشی از این پیشنهادها، همچون رصد شایعات مرتبط با مسائل شهری و تحلیل محتوای عمومی، قابل اجرا است و نمونه های واضح جهانی هم دارد.

از طرفی باید به جرئت بگویم که متخصصان خوبی در این زمینه در کشور ما وجود دارد.

به نظرم مسئله اصلی، نگاه درستی سیاست‌گذاران و خط مشی نویسان به این موضوع است. بخش‌های دیگر نیز به همین مسئله نیاز دارند.

ایمنا: بیانیه پایانی بر نقش اعتماد عمومی، شفافیت، مشارکت شهروندان و عملکرد واقعی مدیریت شهری تأکید دارد. از نظر شما، رابطه میان کیفیت خدمات شهری و میزان مقاومت جامعه در برابر اخبار جعلی و روایت‌های مخرب چیست و مدیریت شهری چگونه می‌تواند این سرمایه اجتماعی را تقویت کند؟

فروزبخش: بحث های همایش نشان می دهد شهروندی که خدمات شهری را ببیند و احساس کند شنیده می شود، کمتر تحت تأثیر روایت های بی اعتمادکننده قرار می گیرد. مشارکت در این میان فقط ابزار مشروعیت بخشی نیست، بلکه یکی از سازوکارهای تقویت تاب آوری شناختی در یک شهر یا یک استان است.

برای تقویت این سرمایه، مدیریت شهری باید تصمیم ها و عملکرد خود را به صورت شفاف منتشر کند، به شکایت ها پاسخ دهد، شهروندان را در تصمیم سازی وارد کند و پیام های نهادهای شهری را هماهنگ کند. باید توجه داشت که این رابطه در بیانیه بر پایه بحث های همایش مطرح شده و نیازمند پژوهش های تجربی بیشتر است.

از طرفی اگر تقاضای مشارکت شهروندان در برنامه های محلی را داشته باشیم، نمی توانیم نسبت به شایعاتی که ادراک آنها را تحت تاثیر قرار می دهد بی تفاوت باشیم.

ایمنا: در بیانیه به نبود سیاست‌گذاری منسجم و متولی مشخص برای رویارویی همه‌جانبه با تهدیدات شناختی در سطح ملی اشاره شده است. برای رفع این خلأ، چه نهادی باید مسئولیت هماهنگی را بر عهده بگیرد و تقسیم کار میان دولت، شهرداری‌ها، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان چگونه باید تعریف شود؟

فروزبخش: هنوز نهاد مشخصی برای این کار انتخاب نشده است؛ شوراهای موازی و نهادهای مختلف، اقداماتی را انجام می دهند که بدیهی است که کافی نیست. بیانیه بر «تعیین جایگاه و سازوکار مشخص» برای سیاست گذاری تأکید دارد. انتخاب نهاد هماهنگ کننده یک تصمیم سیاستی است و باید توسط مراجع ذی ربط انجام شود.

بر اساس مسائل همایش، تقسیم کار پیشنهادی به این شکل است که دولت و سیاست گذاران ملی، چارچوب و سند راهبردی را با کمک نخبگان، متخصصین و خود حکمرانان تدوین کنند و شهرداری‌ها، اجرا و رصد محلی را بر عهده بگیرند.

دانشگاه ها و مراکز پژوهشی نیز پژوهش، آموزش و تولید دانش بومی را پیش ببرند. همچنین نباید از نقش شرکت های دانش بنیان در تولید ابزارهای فناورانه در این زمینه غافل شد.

ایمنا: با توجه به اینکه بیانیه مجموعه‌ای از پیشنهادهای اجرایی در حوزه‌های مدیریت شهری، فناوری، آموزش و رسانه ارائه می‌کند، چه سازوکاری برای پیگیری اجرای این پیشنهادها، ارزیابی میزان پیشرفت آن‌ها و سنجش نتایج پیش‌بینی شده است؟ همچنین دبیرخانه دائمی پیشنهادی همایش چه نقشی در تبدیل دستاوردهای علمی به سیاست‌های اجرایی خواهد داشت؟

فروزبخش: بر اساس بیانیه در حال طراحی یک سازوکار مشخص برای پیگیری شاخص های ارزیابی و زمان‌بندی هستیم. مذاکرات خوبی هم شده است که به‌زودی خبرهای خوشی در این زمینه خواهیم داشت.

البته پیشنهاد دبیرخانه دائمی همایش با محوریت دانشگاه اصفهان و شهرداری اصفهان و پشتیبانی علمی انجمن رمز ایران و شورای اسلامی شهر اصفهان نیز برای این خلأ طراحی شده است.

این دبیرخانه می تواند گزارش پیشرفت دوره ای منتشر کند، نهادهای مسئول را گرد هم آورد، شاخص های سنجش تعریف کند، و دستاوردهای علمی را در قالب مجموعه مقالات و گزارش های سیاستی برای تصمیم گیران منتشر کند.

در پایان لازم می دانم از همراهی علی قاسم‌زاده شهردار اصفهان، رسول رکنی‌زاده رئیس دانشگاه اصفهان و رئیس انجمن رمز ایران، محمد نورصالحی رئیس شورای اسلامی شهر، علی صالحی رئیس کمیسیون فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شورای اسلامی شهر اصفهان و تمام دست اندرکاران برگزاری همایش به‌ویژه دکتر ترک‌لادانی، شعرباف و آقای شریفی تشکر داشته باشم.

بدیهی است که این ابلاغ توسط معاون رئیس جمهور، نشان دهنده اهمیت مسیری است که آغاز کرده‌ایم و البته راه بسیار زیادی هم در ادامه داریم.