فاطمیه؛ موعد تجدید عهد با حقیقت
شهرکرد - شعار «با بیرق خونخواهی ما لشکر زهراییم» را می‌توان دعوتی برای عبور از نگاه صرفاً مناسبتی به فاطمیه دانست، دعوتی برای آنکه عزاداری، به شناخت تبدیل شود.
خبرگزاری مهر ، گروه استان‌ها- سجاد محمدی فارسانی*: فاطمیه، تنها موسم بازخوانی یک اندوه تاریخی نیست؛ فرصتی است برای بازخوانی یک مکتب، مکتبی که در آن محبت اهل‌بیت(ع) با شناخت حق، دفاع از حقیقت و احساس مسئولیت در برابر سرنوشت جامعه گره خورده است. امسال شعار «با بیرق خونخواهی ما لشگر زهراییم» تلاش می‌کند همین پیوند را در قالب یک عبارت کوتاه و معنادار به تصویر بکشد؛ شعاری که از یک‌سو یادآور مظلومیت حضرت فاطمه زهرا(س) و از سوی دیگر دعوت‌کننده به بازخوانی مسئولیت پیروان آن حضرت در قبال عدالت و حقیقت است.
اما نسبت میان فاطمیه و جریان خونخواهی چیست؟ چرا خونخواهی می‌تواند به‌عنوان یکی از محورهای محتوایی فاطمیه مورد توجه قرار گیرد و چگونه می‌توان از یک مفهوم تاریخی و عاطفی، به یک گفتمان اجتماعی و مسئولیت‌آفرین رسید؟
فاطمیه؛ آغاز یک مطالبه تاریخی برای حقیقت
برای فهم نسبت فاطمیه و خونخواهی، باید به روزهای پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بازگشت؛ روزهایی که جامعه اسلامی با تحولات مهمی روبه‌رو شد و مسئله جایگاه اهل‌بیت(ع)، ولایت و حقوق حضرت زهرا(س) به یکی از موضوعات اصلی تاریخ اسلام تبدیل شد.
حضرت فاطمه زهرا(س) در آن مقطع، صرفاً شخصیتی داغدار در فراق پدر نبود؛ ایشان در برابر آنچه تضییع حق و انحراف از مسیر ترسیم‌شده پیامبر(ص) می‌دانستند، موضعی روشن اتخاذ کردند. خطبه فدکیه را باید یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های این موضع‌گیری دانست؛ خطبه‌ای که فراتر از یک مطالبه مالی، به تبیین مبانی اعتقادی، دفاع از ولایت، نقد وضعیت جامعه و یادآوری مسئولیت مسلمانان در قبال حقیقت می‌پردازد.
اهمیت این حرکت در آن است که حضرت زهرا(س) اجازه ندادند مسئله حق، در هیاهوی تحولات سیاسی و گذر زمان به فراموشی سپرده شود. ایشان با حضور در مسجد و سخن گفتن با مردم، نشان دادند که در منطق فاطمی، سکوت در برابر تضییع حق و بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت جامعه، امری پذیرفتنی نیست.
از این منظر، فاطمیه صرفاً روایت مظلومیت یک بانوی بزرگ نیست؛ روایت ایستادگی آگاهانه در برابر فراموشی حقیقت نیز هست.
خونخواهی؛ از احساس سوگ تا مطالبه عدالت
یکی از مهم‌ترین نکاتی که در تبیین شعار امسال باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت میان خونخواهی و انتقام‌جویی است.
خونخواهی در ادبیات دینی، اگر از چارچوب عدالت، قانون و اخلاق خارج شود، می‌تواند به خشونت و تعدی بینجامد؛ درحالی‌که مطالبه خون مظلوم، در معنای مسئولانه و دینی آن، به معنای پیگیری حقیقت، دادخواهی، جلوگیری از تضییع حقوق و مطالبه پاسخگویی در برابر ظلم است.
قرآن کریم در آیه ۳۳ سوره اسراء، ضمن به رسمیت شناختن حق دادخواهی اولیای مقتول، به‌صراحت از تجاوز از حدود و زیاده‌روی در این مسیر نهی می‌کند. همچنین آیه ۴۰ سوره شوری، عدالت در پاسخ به بدی و برتری بخشش و اصلاح را یادآور می‌شود. بنابراین، خونخواهی در چارچوب قرآنی نمی‌تواند مجوزی برای انتقام کور، تعرض به بی‌گناهان یا اقدام خارج از ضوابط عدالت باشد.
در مکتب فاطمی نیز خونخواهی را باید در همین افق فهم کرد؛ یعنی زنده نگه داشتن یاد مظلوم، اجازه ندادن به تحریف حقیقت، مطالبه عدالت و ایستادگی در برابر تکرار ظلم.
بر این اساس، خونخواهی صرفاً یک واکنش احساسی به یک حادثه نیست؛ بلکه زمانی به یک گفتمان ماندگار تبدیل می‌شود که از مرحله اندوه و اعتراض عبور کند و به شناخت، آگاهی، مسئولیت‌پذیری و اصلاح اجتماعی برسد.
بیرق خونخواهی؛ نماد وفاداری به راه حضرت زهرا (س)
در شعار «با بیرق خونخواهی ما لشگر زهراییم»، واژه بیرق واجد معنایی فراتر از یک نماد ظاهری است. بیرق، نشانه هویت، عهد، تعلق و جهت حرکت است. کسی که بیرق خونخواهی را برمی‌دارد، در حقیقت اعلام می‌کند که نسبت به مظلومیت و حقیقت بی‌تفاوت نیست و خود را در برابر سرنوشت این مطالبه مسئول می‌داند.
اما چرا این بیرق، بیرق زهرایی است؟ زیرا حضرت زهرا(س) در سخت‌ترین شرایط، از بیان حق دست نکشیدند. ایشان با وجود محدودیت‌ها و فشارهای آن روزگار، به روشنگری پرداختند و با سخنان خود، وجدان تاریخی جامعه را مخاطب قرار دادند. حرکت حضرت، الگویی از شجاعت، آگاهی، استدلال و مسئولیت‌پذیری است؛ الگویی که نشان می‌دهد دفاع از حق، تنها در میدان رویارویی مستقیم معنا پیدا نمی‌کند، بلکه گاهی یک خطبه روشنگرانه، یک مطالبه مستدل و یک ایستادگی اخلاقی می‌تواند مسیر تاریخ را تحت تأثیر قرار دهد.
از همین رو، لشگر زهرایی را نباید صرفاً به جمعیتی در یک مراسم یا هیئتی در یک میدان محدود کرد. لشگر زهرایی، در معنای فرهنگی و اجتماعی خود، مجموعه‌ای از انسان‌های آگاه و مسئولیت‌پذیرند که در خانواده، مسجد، محله، دانشگاه، مدرسه و عرصه‌های مختلف اجتماعی، در مسیر دفاع از حقیقت و عدالت نقش‌آفرینی می‌کنند.
یکی از ابعاد قابل توجه شعار امسال، توجه به نقش زنان در امتداد جریان فاطمی است. حضرت زهرا(س) الگویی است که نشان می‌دهد زن مسلمان می‌تواند در عین پایبندی به هویت دینی و جایگاه خانوادگی، در مهم‌ترین مسائل اجتماعی و سرنوشت‌ساز جامعه نیز صاحب نقش و مسئولیت باشد.
حضور حضرت در عرصه روشنگری و دفاع از ولایت، نشان می‌دهد که مسئولیت اجتماعی زنان نه امری حاشیه‌ای، بلکه بخشی از هویت فعال و آگاهانه زن مسلمان است.
از این منظر، تعبیر «بعثت زنانه» را می‌توان دعوتی به بازشناسی ظرفیت زنان برای آگاهی‌بخشی، تربیت نسل، تقویت بنیان خانواده، گسترش فرهنگ عدالت‌خواهی و مشارکت در حل مسائل جامعه دانست.
زن زهرایی، تنها راوی مصیبت فاطمی نیست؛ او می‌تواند راوی حقیقت، پرچمدار آگاهی و کنشگر مسئولیت اجتماعی باشد. مادری که در تربیت فرزندان خود، روحیه حق‌طلبی و مسئولیت‌پذیری را پرورش می‌دهد؛ بانویی که در محله و جامعه برای رفع مشکلات و تقویت همبستگی اجتماعی تلاش می‌کند؛ و زنی که در میدان روایت و آگاهی‌بخشی، اجازه نمی‌دهد حقیقت زیر غبار تحریف و فراموشی قرار گیرد، هر یک می‌توانند جلوه‌هایی از این هویت فاطمی باشند.
خونخواهی چگونه به یک مسئولیت اجتماعی تبدیل می‌شود؟
اگر قرار باشد شعار امسال از سطح یک عبارت تبلیغاتی فراتر برود، باید در شیوه برگزاری مراسم فاطمیه و ارتباط هیئت‌ها با جامعه نیز بازتاب پیدا کند.
هیئت، صرفاً محل برگزاری مراسم عزاداری و شنیدن روضه نیست؛ هیئت می‌تواند کانونی برای تربیت انسان مسئول، افزایش آگاهی عمومی، تقویت پیوندهای اجتماعی و حل مسائل محله باشد.
در چنین نگاهی، روضه فاطمی باید به شناخت سیره حضرت زهرا(س) منتهی شود؛ منبر باید علاوه بر بیان مصائب، به تبیین ابعاد معرفتی و اجتماعی مکتب فاطمی بپردازد؛ مداحی باید در کنار برانگیختن عاطفه، زمینه شناخت و تأمل را فراهم کند و حضور مردم در مراسم نیز باید با احساس مسئولیت نسبت به یکدیگر و مسائل جامعه همراه باشد.
برپایی روضه‌های خانگی، فعال‌سازی ظرفیت بانوان، حضور نوجوانان و جوانان در برنامه‌های فرهنگی، گفت‌وگو با نسل جدید، کمک به خانواده‌های نیازمند، تقویت همیاری محله‌ای و مقابله با تحریف و روایت‌های نادرست، می‌تواند بخشی از جلوه‌های عملی این رویکرد باشد.
در واقع، اگر خونخواهی را مطالبه عدالت بدانیم، یکی از روشن‌ترین مصادیق آن، تلاش برای برقراری عدالت در مناسبات روزمره زندگی، دفاع از حقوق انسان‌ها و بی‌تفاوت نبودن در برابر رنج و محرومیت دیگران است.
از کربلا تا فاطمیه؛ یک حقیقت و یک مسئولیت تاریخی
در فرهنگ شیعه، خونخواهی مفهومی آشناست. قیام امام حسین(ع) و شعار خونخواهی شهدای کربلا، در حافظه تاریخی شیعیان جایگاهی ویژه دارد. اما پیوند این مفهوم با فاطمیه، ما را به یک نکته مهم رهنمون می‌کند: مظلومیت و دفاع از حق، در تاریخ اهل‌بیت(ع) یک حادثه منفرد و محدود به یک زمان نیست؛ بلکه حقیقتی است که در مقاطع مختلف تاریخ، با صورت‌ها و جلوه‌های متفاوت تکرار شده است.
فاطمیه، یادآور نخستین مظلومیت‌های پس از رحلت پیامبر(ص) و دفاع حضرت زهرا(س) از حق و ولایت است و عاشورا، جلوه‌ای دیگر از همین تقابل تاریخی میان حق و باطل را به نمایش می‌گذارد.
از این منظر، پیوند میان فاطمیه و خونخواهی، پیوند میان دو مناسبت صرفاً سوگوارانه نیست؛ بلکه پیوند میان دو روایت تاریخی از مظلومیت و دو فراخوان برای مسئولیت‌پذیری در برابر حقیقت است.
البته این پیوند، بیش از آنکه دعوت به بازتولید خشونت باشد، دعوت به زنده نگه داشتن معیارهای حق، عدالت و آزادگی است؛ همان معیارهایی که اگر در جامعه زنده بمانند، اجازه نمی‌دهند ظلم عادی شود و مظلومیت انسان‌ها به فراموشی سپرده شود.
بیرق زهرایی در دست نسل امروز
امروز نسل جوان و نوجوان نیز مخاطب جدی این پیام است. انتقال فرهنگ فاطمی به نسل جدید، تنها با بازگویی حوادث تاریخی و بیان مصائب امکان‌پذیر نیست. این نسل باید بداند که حضرت زهرا(س) چگونه اندیشیدند، چرا سخن گفتند، از چه حقی دفاع کردند و چه مسئولیتی را در برابر جامعه بر عهده گرفتند.
نسل زهرایی، نسلی است که قدرت تشخیص حق از باطل را در خود تقویت می‌کند، در برابر تحریف و دروغ بی‌تفاوت نمی‌ماند، از حقوق دیگران دفاع می‌کند و برای ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر سهم و مسئولیت خود را می‌شناسد.
در روزگاری که میدان روایت‌ها و رسانه‌ها نیز به عرصه‌ای برای شکل‌دهی به افکار عمومی تبدیل شده است، شناخت تاریخ، سواد رسانه‌ای، قدرت تحلیل و توانایی گفت‌وگوی منطقی از ضرورت‌های حضور آگاهانه در جامعه به شمار می‌رود.
از این جهت، بیرق خونخواهی تنها در دست کسانی نیست که در مراسم فاطمیه حضور پیدا می‌کنند؛ این بیرق می‌تواند در دست نوجوانی باشد که در برابر تحریف حقیقت روشنگری می‌کند، دانشجویی که با دانش و استدلال از عدالت دفاع می‌کند، مادری که فرزندی مسئولیت‌پذیر تربیت می‌کند و جوانی که برای حل مسائل مردم و محله خود قدم برمی‌دارد.
شعار «با بیرق خونخواهی ما لشگر زهراییم» را می‌توان دعوتی برای عبور از نگاه صرفاً مناسبتی به فاطمیه دانست؛ دعوتی برای آنکه عزاداری، به شناخت تبدیل شود؛ شناخت، به تعهد برسد و تعهد، در رفتار و مسئولیت اجتماعی ظهور پیدا کند.
فاطمیه به ما می‌آموزد که مظلومیت نباید به فراموشی سپرده شود، حق نباید قربانی مصلحت‌اندیشی‌های نادرست شود و جامعه نباید در برابر تضییع حقوق انسان‌ها بی‌تفاوت بماند.
خونخواهی در این افق، نه کینه‌ورزی و انتقام‌جویی، بلکه عهدی برای پاسداری از حقیقت و مطالبه عدالت است؛ عهدی که با روشنگری، مسئولیت‌پذیری، رعایت حدود الهی و تلاش برای اصلاح جامعه معنا پیدا می‌کند.
بیرق خونخواهی زمانی حقیقتاً زهرایی است که حاملان آن، بیش از آنکه از مظلومیت سخن بگویند، در مسیر دفاع از حق گام بردارند؛ بیش از آنکه بر طبل خشم بکوبند، چراغ آگاهی را روشن کنند و بیش از آنکه به گذشته بنگرند، برای ساختن آینده‌ای عادلانه‌تر مسئولیت بپذیرند.
این همان نقطه اتصال فاطمیه با زندگی امروز است؛ جایی که سوگواری به شعور، محبت به معرفت، خونخواهی به عدالت‌خواهی و بیرق زهرایی به پرچم مسئولیت اجتماعی تبدیل می‌شود.
* فعال فرهنگی و رسانه‌ای چهارمحال و بختیاری
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.