عبدالکریم سروش

زندگی و تحصیلات

عبدالکریم سروش با نام اصلی حسین حاج فرج‌الله دباغ در ۲۵ آذر ۱۳۲۴ در تهران به دنیا آمد. دورهٔ متوسطه را در دبیرستان علوی گذراند و سپس در دانشگاه تهران در رشتهٔ داروسازی تحصیل کرد. پس از فارغ‌التحصیلی در اوایل دههٔ ۱۳۵۰ به لندن رفت، در دانشگاه لندن کارشناسی ارشد شیمی تجزیه گرفت و پس از آن در کالج چلسی به مطالعهٔ تاریخ و فلسفهٔ علم پرداخت. در همین سال‌ها با فلسفهٔ غرب و به‌ویژه آرای کارل پوپر آشنا شد که اثر آن در نوشته‌های بعدی‌اش پیداست. کتاب‌های «تضاد دیالکتیکی» و «نهاد ناآرام جهان» از نخستین آثار او در سال‌های پیش از انقلاب است.

سال‌های پس از انقلاب

سروش پس از انقلاب ۱۳۵۷ به ایران بازگشت و کتاب «دانش و ارزش» را منتشر کرد. در سال ۱۳۶۰ در مناظره‌های تلویزیونی با احسان طبری و فرخ نگهدار شرکت کرد و از این راه در میان عموم شناخته شد. او یکی از اعضای ستاد انقلاب فرهنگی بود که به حکم آیت‌الله خمینی تشکیل شد و تا انحلال این ستاد در سال ۱۳۶۲ در آن حضور داشت. این عضویت همواره محل بحث و انتقاد بوده است؛ سروش نقش داشتن در اخراج استادان و دانشجویان را رد کرده و گفته است وظیفهٔ ستاد بازگشایی دانشگاه‌ها بوده است. او پس از آن در مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی به پژوهش پرداخت و در دانشگاه‌های مختلف فلسفهٔ علم و فلسفهٔ تاریخ تدریس کرد.

اندیشه و آثار

مجموعه‌مقالات «قبض و بسط تئوریک شریعت» که از اردیبهشت ۱۳۶۷ تا خرداد ۱۳۶۹ در «کیهان فرهنگی» منتشر شد، مهم‌ترین نظریهٔ اوست. بر پایهٔ این نظریه، دین از «معرفت دینی» جداست و فهم بشری از دین، مانند دیگر معرفت‌های انسانی، تاریخی و خطاپذیر است. این دیدگاه نقدها و واکنش‌های گسترده‌ای در محافل حوزوی برانگیخت. سروش در دههٔ ۱۳۷۰ از بنیان‌گذاران ماهنامهٔ «کیان» بود که به تریبون اصلی جریان روشنفکری دینی بدل شد. از آثار دیگر او می‌توان به «تفرج صنع»، «فربه‌تر از ایدئولوژی»، «صراط‌های مستقیم»، «بسط تجربهٔ نبوی»، «قمار عاشقانه» و «قصهٔ ارباب معرفت» اشاره کرد. او مثنوی معنوی را نیز بر اساس نسخهٔ قونیه تصحیح کرده و از مولوی‌پژوهان شناخته‌شدهٔ معاصر است.

مهاجرت و فعالیت در خارج از ایران

در دههٔ ۱۳۷۰ سخنرانی‌های او چند بار با حملهٔ گروه‌های تندرو روبه‌رو شد، از جمله در مهر ۱۳۷۴ در دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران، و از تدریس در دانشگاه کنار گذاشته شد. پس از آن ایران را ترک کرد و از اواخر دههٔ ۱۳۷۰ به‌عنوان استاد و پژوهشگر مهمان در دانشگاه‌ها و مؤسسه‌هایی چون هاروارد، ییل، پرینستون، کلمبیا، جرج‌تاون و مؤسسهٔ مطالعات اسلام در جهان مدرن (ISIM) در هلند دربارهٔ مولوی، اسلام و دموکراسی، و فلسفهٔ دین تدریس و پژوهش کرده است. پس از انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ نیز در نامه‌ها و سخنرانی‌هایی از حاکمیت جمهوری اسلامی انتقاد کرد.

جوایز و جایگاه

سروش در سال ۲۰۰۴ میلادی به همراه دو اندیشمند دیگر جایزهٔ اراسموس را در هلند دریافت کرد. مجلهٔ «تایم» در سال ۲۰۰۵ نام او را در فهرست صد چهرهٔ تأثیرگذار جهان آورد و در نظرسنجی سال ۲۰۰۸ مجله‌های «پراسپکت» و «فارن پالیسی» در رتبهٔ هفتم فهرست روشنفکران برجستهٔ جهان قرار گرفت. آرای او همچنان هم از سوی هواداران اصلاح دینی و هم از سوی منتقدان سنت‌گرا و سکولار موضوع بحث و نقد است.