مولوی

زندگی و خاندان

جلال‌الدین محمد بلخی در ۶ ربیع‌الاول ۶۰۴ قمری (۳۰ سپتامبر ۱۲۰۷ میلادی) در بلخ یا، به نظر برخی پژوهشگران، در شهر وخش در فرارود (تاجیکستان کنونی) به دنیا آمد. پدرش بهاءالدین ولد، ملقب به «سلطان‌العلما»، واعظ، فقیه و عارفی نامدار بود. حدود سال‌های ۶۱۶ تا ۶۱۸ قمری، هم‌زمان با نزدیک شدن یورش مغول، خانوادهٔ او خراسان را ترک کرد. این کاروان از نیشابور، بغداد و مکه گذشت و پس از اقامت در چند شهر آسیای صغیر، مدتی در لارنده (قرامان) ماند. مولانا در همین شهر در سال ۱۲۲۵ با گوهر خاتون ازدواج کرد و پسرانش سلطان ولد و علاءالدین از این پیوند زاده شدند.

در سال ۱۲۲۸ میلادی، به دعوت سلطان علاءالدین کیقباد سلجوقی، خانواده در قونیه، پایتخت سلجوقیان روم، ساکن شد. واژهٔ «رومی» که در غرب نام شناخته‌شدهٔ اوست، از همین سرزمین «روم» (آناتولی) گرفته شده است.

تحصیل و دوران فقاهت

پس از درگذشت بهاءالدین ولد در سال ۱۲۳۱، مولانا در حدود ۲۵ سالگی جانشین پدر در تدریس و وعظ شد. سید برهان‌الدین محقق ترمذی، از شاگردان پدرش، تربیت او را در شریعت و طریقت بر عهده گرفت و مولانا حدود نه سال، تا درگذشت برهان‌الدین در ۱۲۴۰ یا ۱۲۴۱، شاگرد او بود. مولانا در این سال‌ها برای تکمیل دانش خود به حلب و دمشق نیز رفت و در بازگشت، فقیه و مدرسی پرآوازه با شاگردان بسیار شد.

دیدار با شمس تبریزی

نقطهٔ عطف زندگی مولانا دیدار با شمس‌الدین محمد تبریزی، درویشی سیار و ناشناخته، در قونیه در سال ۶۴۲ قمری (نوامبر ۱۲۴۴) بود. این دیدار مولانا را از فقیهی سنت‌گرا به عارفی شوریده و شاعری پرشور بدل کرد. پیوند عمیق این دو، خشم برخی شاگردان و نزدیکان مولانا را برانگیخت و شمس یک بار قونیه را ترک کرد و به دمشق رفت؛ مولانا پسرش سلطان ولد را برای بازگرداندن او فرستاد. شمس سرانجام در حدود سال ۱۲۴۷ برای همیشه ناپدید شد. برخی روایت‌ها از کشته‌شدن او سخن گفته‌اند، اما سرنوشت او هنوز روشن نیست. مولانا در فراق او بخش بزرگی از غزل‌هایش را سرود و بسیاری از آن‌ها را به نام شمس تخلص کرد.

پس از شمس، مولانا در صلاح‌الدین زرکوب، زرگری ساده‌دل، و سپس در حسام‌الدین چلبی، شاگرد و کاتب نزدیکش، همدمانی تازه یافت.

مهم‌ترین آثار

• مثنوی معنوی: منظومه‌ای در شش دفتر با حدود ۲۵ تا ۲۶ هزار بیت که مولانا سرودن آن را حدود سال ۱۲۵۸ به درخواست حسام‌الدین چلبی آغاز کرد و تا پایان عمر ادامه داد. مثنوی با «نی‌نامه» آغاز می‌شود و مفاهیم عرفانی را با حکایت‌هایی برگرفته از قرآن، حدیث و داستان‌های عامیانه بیان می‌کند؛ دفتر ششم ناتمام ماند.
• دیوان کبیر یا غزلیات شمس: هزاران غزل و ترجیع‌بند و رباعی که بسیاری از آن‌ها در حال وجد و سماع سروده شده‌اند.
• فیه ما فیه: گفتارهای منثور مولانا در مجالس که شاگردانش گرد آوردند.
• مجالس سبعه: هفت مجلس وعظ.
• مکتوبات: نامه‌های مولانا به بزرگان و نزدیکان.

اندیشه و سبک

محور اندیشهٔ مولانا عشق است؛ عشقی که آدمی را از خودبینی می‌رهاند و به اصل الهی‌اش بازمی‌گرداند. جدایی روح از اصل و اشتیاق بازگشت، که در نی‌نامه تصویر شده، درون‌مایهٔ بنیادین مثنوی است. غزلیات شمس سرشار از شور، موسیقی و تصویرهای بی‌پروا است، در حالی که مثنوی متنی آموزشی‌تر و آرام‌تر است. مولانا از سنایی و عطار اثر پذیرفت و خود را پیرو آنان می‌دانست. سماع و موسیقی در طریقت او جایگاهی ویژه داشت. مولانا در مثنوی از زبان روزمره، طنز و حکایت‌های عامیانه برای رساندن معانی ژرف بهره می‌گیرد و بارها رشتهٔ داستان را برای شرح نکته‌ای عرفانی می‌گسلد و پس از گریزهای طولانی به آن بازمی‌گردد؛ همین ساختار تداعی‌گونه از ویژگی‌های سبک اوست. زبان آثار او فارسی است، هرچند در دیوانش ابیاتی به عربی و شمار اندکی به ترکی و یونانی نیز دیده می‌شود.

مرگ و آرامگاه

مولانا در ۵ جمادی‌الثانی ۶۷۲ قمری (۱۷ دسامبر ۱۲۷۳ میلادی) در قونیه درگذشت و کنار پدرش به خاک سپرده شد. پیروانش شب مرگ او را «شب عروس» می‌نامند، یعنی شب وصال او با معشوق ازلی. بر آرامگاهش بنایی با گنبد سبز مشهور به «قبهٔ خضرا» ساخته شد که امروز بخشی از موزهٔ مولانا در قونیه و از پربازدیدترین زیارتگاه‌های ترکیه است. پس از او، حسام‌الدین چلبی و سپس پسرش سلطان ولد رهبری پیروانش را بر عهده گرفتند و سلطان ولد طریقت مولویه را سامان داد.

میراث و جایگاه امروز

آثار مولانا در ایران، افغانستان، تاجیکستان، ترکیه و شبه‌قارهٔ هند خوانده می‌شود و ترجمه‌های آن، به‌ویژه در آمریکا، او را به یکی از پرخواننده‌ترین شاعران جهان بدل کرده است. در سال ۲۰۰۵ یونسکو «آیین سماع مولویه» را در شمار شاهکارهای میراث شفاهی و ناملموس بشری اعلام کرد و به پیشنهاد ترکیه، سال ۲۰۰۷، هشتصدمین سالگرد تولد او، را «سال جهانی مولانا» نامید. در ایران ۸ مهر روز بزرگداشت مولوی است. مثنوی و غزلیات شمس بارها تصحیح و شرح شده‌اند؛ تصحیح رینولد نیکلسون از مثنوی و تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر از دیوان کبیر از مشهورترین آن‌هاست. غزل‌های او را خوانندگان بسیاری از جمله شهرام ناظری خوانده‌اند.

بیت‌های مشهور

• «بشنو این نی چون شکایت می‌کند / از جدایی‌ها حکایت می‌کند» (بیت آغازین مثنوی)
• «هر کسی کو دور ماند از اصل خویش / باز جوید روزگار وصل خویش»