خیام

زندگی و تحصیل

غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری در نیشابور، از شهرهای بزرگ خراسان در قلمرو سلجوقیان، به دنیا آمد. ابوالحسن بیهقی، مورخی که خیام را از نزدیک می‌شناخت، طالع او را ثبت کرده و پژوهشگران معاصر بر این پایه زادروز او را ۱۸ مه ۱۰۴۸ میلادی (۴۳۹ قمری) محاسبه کرده‌اند. واژهٔ «خیام» به معنای خیمه‌دوز است و احتمال داده‌اند که پیشهٔ نیاکانش بوده باشد، هرچند این نکته قطعی نیست.

خیام دانش‌های دینی، ادبیات عرب، ریاضیات و نجوم را در نیشابور فرا گرفت و آثار بطلمیوس و اقلیدس را آموخت. او خود را از نظر فکری پیرو سنت فلسفی ابن‌سینا می‌دانست و از او با احترام یاد می‌کرد. حدود سال ۱۰۶۸ به بخارا و حدود ۱۰۷۰ به سمرقند رفت و در آنجا، زیر حمایت ابوطاهر عبدالرحمن بن علق، قاضی‌القضات شهر، نگارش رسالهٔ مشهورش در جبر را آغاز کرد. فرمانروای قراخانی سمرقند نیز او را بسیار گرامی می‌داشت.

در دربار ملکشاه و تقویم جلالی

حدود سال ۱۰۷۴، خواجه نظام‌الملک، وزیر نامدار سلجوقیان، خیام را به خدمت سلطان ملکشاه سلجوقی دعوت کرد. خیام در اصفهان سرپرستی گروهی از ستاره‌شناسان را در رصدخانه‌ای که برای اصلاح گاه‌شماری برپا شده بود، بر عهده گرفت. حاصل این کار، تقویم جلالی بود که از سال ۱۰۷۹ میلادی (۴۷۱ قمری) به کار رفت و نام خود را از لقب سلطان، جلال‌الدوله، گرفت. خیام و همکارانش طول سال خورشیدی را با دقتی شگفت‌انگیز اندازه گرفتند و نظامی برای کبیسه‌ها پیشنهاد کردند که از دقت بالایی برخوردار بود. گاه‌شماری خورشیدی رسمی امروز ایران بر پایهٔ همین تقویم شکل گرفته است.

دستاوردهای ریاضی

خیام در زمان خود بیش از هر چیز به عنوان ریاضی‌دان شناخته می‌شد. مهم‌ترین آثار ریاضی بازماندهٔ او عبارت‌اند از:

• رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله (رسالهٔ جبر): نخستین طبقه‌بندی نظام‌مند معادلات درجهٔ سوم و ارائهٔ حل هندسی همهٔ انواع آن‌ها با برخورد مقاطع مخروطی (مانند سهمی و دایره). او چهارده نوع معادلهٔ درجهٔ سوم را برشمرد که به درجهٔ پایین‌تر فروکاستنی نبودند.
• شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس (۱۰۷۷ م): بررسی نقادانهٔ اصل پنجم اقلیدس (اصل توازی). خیام سه حالت زاویه‌های حاده، منفرجه و قائمه را در چهارضلعی‌ای که امروز گاه «چهارضلعی خیام–ساکری» نامیده می‌شود، بررسی کرد؛ کاری که بعدها در تاریخ پیدایش هندسه‌های نااقلیدسی اهمیت یافت.
• رساله در قسمت ربع دایره و بحث‌هایی دربارهٔ نسبت و عدد که برخی تاریخ‌نگاران ریاضی آن را گامی به سوی مفهوم عدد حقیقی دانسته‌اند.

خیام در رسالهٔ جبر از کتابی دیگر خود دربارهٔ استخراج ریشه‌های nام اعداد یاد می‌کند که امروز در دست نیست. بحث او دربارهٔ اصل توازی بعدها از سوی خواجه نصیرالدین طوسی دنبال شد و از طریق ترجمهٔ آثار طوسی به اروپا رسید.

فلسفه

از خیام چند رسالهٔ فلسفی به عربی و فارسی بازمانده است، از جمله رساله‌هایی در «کون و تکلیف» و «وجود». او در این آثار در چارچوب فلسفهٔ مشائی و سنت سینوی می‌اندیشید. برخی معاصرانش او را به سبب گرایش‌های فلسفی متهم به بدباوری کردند و به گزارش قفطی، سفر حج او پس از مرگ ملکشاه تا اندازه‌ای برای زدودن همین بدگمانی‌ها بود.

رباعیات و مسئلهٔ انتساب

شهرت جهانی خیام امروز بیش از همه به رباعیات او بازمی‌گردد؛ رباعی‌هایی دربارهٔ ناپایداری عمر، راز آفرینش، مرگ و غنیمت شمردن دم. با این حال، انتساب این رباعی‌ها از دشوارترین مسائل تاریخ ادبیات فارسی است: در منابع هم‌روزگار خیام کمتر از او به عنوان شاعر یاد شده و کهن‌ترین منابعی که رباعی‌هایی را به او نسبت می‌دهند، مانند آثار فخر رازی و «مرصادالعباد» نجم‌الدین رازی، چند ده سال پس از مرگش نوشته شده‌اند. شمار رباعی‌های منسوب به او در نسخه‌های متأخر به صدها رسیده است، در حالی که پژوهشگران تنها شمار اندکی را با اطمینان نسبی از او می‌دانند. صادق هدایت در کتاب «ترانه‌های خیام» (۱۳۱۳ خورشیدی) کوشید رباعی‌های اصیل‌تر را از منسوبات جدا کند.

ترجمهٔ آزاد و شاعرانهٔ ادوارد فیتزجرالد به انگلیسی در سال ۱۸۵۹ خیام را در غرب بسیار پرآوازه کرد و این کتاب تا سال ۱۹۲۹ در بیش از سیصد چاپ جداگانه منتشر شده بود.

واپسین سال‌ها و آرامگاه

پس از مرگ ملکشاه و قتل نظام‌الملک در سال ۱۰۹۲، خیام حمایت دربار را از دست داد و رصدخانهٔ اصفهان تعطیل شد. او سپس به حج رفت و مدتی در مرو در دستگاه سلطان سنجر بود و سرانجام به نیشابور بازگشت. بنا بر محاسبهٔ رایج، در ۴ دسامبر ۱۱۳۱ (۵۲۶ قمری) در نیشابور درگذشت، هرچند برخی منابع سال‌های دیگری، از جمله ۵۱۷ قمری، آورده‌اند. نظامی عروضی، شاگرد او، نقل کرده که خیام پیش‌بینی کرده بود گورش جایی باشد که هر بهار باد شمال بر آن گل بیفشاند، و چهار سال پس از مرگش گور او را پای دیوار باغی پوشیده از شکوفه یافت.

آرامگاه کنونی خیام در نیشابور، بنایی از سنگ مرمر سفید با طرحی الهام‌گرفته از هندسه و ستاره‌شناسی، به طراحی هوشنگ سیحون ساخته و در سال ۱۹۶۳ میلادی تکمیل شد و در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

میراث و جایگاه امروز

در ایران روز ۲۸ اردیبهشت روز بزرگداشت خیام است. دهانه‌ای در ماه (۱۹۷۰) و سیارکی به نام ۳۰۹۵ عمرخیام به افتخار او نام‌گذاری شده‌اند. تندیس‌هایی از او در تهران، نیشابور و شهرهای گوناگون جهان برپا شده و رباعیات منسوب به او الهام‌بخش بیش از صد و پنجاه آهنگساز و بسیاری از نقاشان و شاعران در سراسر جهان بوده است.خیام هم در تاریخ ریاضیات و نجوم و هم در ادبیات جهان جایگاهی ماندگار دارد.