ابوریحان بیرونی

زادگاه، نام و زبان

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی در ۳ ذی‌حجهٔ ۳۶۲ قمری (۴ سپتامبر ۹۷۳ میلادی) در حومهٔ کاث، پایتخت آل‌آفریغ در خوارزم، به دنیا آمد. لقب «بیرونی» از واژهٔ فارسی «بیرون» گرفته شده و به زاده شدن او در بیرون شهر اشاره دارد. این شهر امروز «بیرونی» (Beruniy) نام دارد و در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان ازبکستان است. زبان مادری او خوارزمی، از زبان‌های ایرانی شرقی، بود و به فارسی، عربی و سنسکریت تسلط داشت و با یونانی، عبری و سریانی نیز آشنا بود. منابع او را ایرانی و از مردم خوارزم می‌دانند؛ امروز ایران، ازبکستان و دیگر کشورهای منطقه او را گرامی می‌دارند.

بیرونی ۲۵ سال نخست زندگی را در خوارزم گذراند و از دانشمندانی چون ابونصر منصور بن عراق، ریاضی‌دان و شاهزادهٔ آل‌عراق، بهره برد. در همین سال‌ها با ابن‌سینای جوان مکاتبه کرد و پرسش و پاسخ‌های آن دو دربارهٔ طبیعیات ارسطو و فلسفهٔ مشاء باقی مانده است. او خود در بیتی با اغراق گفته است که حتی پدرش را نمی‌شناسد، چه رسد به نیاکانش؛ برخی این را نشانهٔ آن دانسته‌اند که از خاندانی اشرافی نبود.

سال‌های سرگردانی: بخارا، گرگان و گرگانج

در ۹۹۵ میلادی آل‌آفریغ به دست آل‌مأمون گرگانج برافتادند و بیرونی، که ظاهراً هوادار خاندان پیشین بود، شتابان زادگاهش را ترک کرد. او مدتی در بخارا، پایتخت سامانیان، در دربار منصور دوم سامانی بود و سپس حدود ۹۹۸ میلادی به گرگان نزد قابوس بن وشمگیر، امیر زیاری، رفت. نخستین اثر بزرگ او، «الآثار الباقیة عن القرون الخالیة»، حدود ۱۰۰۰ میلادی در همین دوره نوشته و به قابوس تقدیم شد. او در ری با ستاره‌شناسانی چون ابومحمود خجندی آشنا شد و رساله‌ای دربارهٔ «سدس فخری»، ابزار رصدی خجندی، نوشت. بیرونی سپس به خوارزم بازگشت و در دربار آل‌مأمون در گرگانج در کنار دانشمندانی چون ابوسهل مسیحی و ابن‌سینا به کار پرداخت. او در این سال‌ها خسوف‌هایی را در گرگان و گرگانج رصد کرد.

غزنه و سفرهای هند

در ۱۰۱۷ میلادی سلطان محمود غزنوی خوارزم را گرفت و بیرونی همراه ابونصر منصور و بسیاری از دانشمندان دیگر، احتمالاً به‌عنوان اسیر، به غزنه برده شد و بیشتر عمر باقی‌مانده را در آن‌جا گذراند. او در مقام منجم دربار، در لشکرکشی‌های محمود به شبه‌قاره هند همراه بود، سال‌هایی در آن سرزمین زیست، سنسکریت آموخت و دربارهٔ دین، دانش و آداب هندوان پژوهید. حاصل این پژوهش، کتاب «تحقیق ما للهند» بود که حدود ۱۰۳۰ میلادی، هم‌زمان با مرگ محمود و کشمکش جانشینی پسرانش، کامل شد. بیرونی به سبب بی‌طرفی و دقتش در توصیف باورهای مردمان دیگر، «استاد» لقب گرفته است. با به قدرت رسیدن سلطان مسعود غزنوی شرایط او بهتر شد و دانشنامهٔ نجومی خود، «القانون المسعودی»، را به نام او نوشت.

مهم‌ترین آثار

بیرونی خود در ۴۲۷ قمری، در ۶۵ سالگی، فهرستی از آثارش را در پایان رساله‌ای دربارهٔ آثار محمد بن زکریای رازی آورده است. شمار آثار او را بیش از ۱۴۶ عنوان گزارش کرده‌اند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• الآثار الباقیة عن القرون الخالیة: بررسی گاه‌شماری‌ها، جشن‌ها و مبدأهای تاریخی ایرانیان، یونانیان، یهودیان، مسیحیان و اعراب.
• تحقیق ما للهند: پژوهشی جامع دربارهٔ دین، فلسفه، دانش و آداب هند.
• القانون المسعودی: دانشنامه‌ای در ستاره‌شناسی، گاه‌شماری، مثلثات کروی و جغرافیا که به سلطان مسعود تقدیم شد.
• التفهیم لاوائل صناعة التنجیم: درسنامهٔ ریاضیات و نجوم که به فارسی و عربی در دست است و قرن‌ها کتاب درسی بود.
• الجماهر فی معرفة الجواهر: دربارهٔ کانی‌ها و گوهرها که به مودود غزنوی تقدیم شد.
• الصیدنة فی الطب: دربارهٔ داروهای گیاهی که در پیری و با یاری دستیار نوشت.
• استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب و ترجمه‌هایی از سنسکریت به عربی.

دستاوردهای علمی

بیرونی روشی تازه برای اندازه‌گیری شعاع زمین ابداع کرد: او در نندنه (در پاکستان امروزی) ارتفاع یک کوه و زاویهٔ فرورفتگی افق از قلهٔ آن را اندازه گرفت و با مثلثات شعاع زمین را محاسبه کرد؛ نتیجهٔ او به مقدار امروزی نزدیک است. او با گونه‌ای ترازوی آب‌ایستایی چگالی بسیاری از فلزات و گوهرها را با دقت سنجید. در ستاره‌شناسی، برخلاف بطلمیوس، نشان داد که اوج خورشید ثابت نیست و جابه‌جا می‌شود. او دربارهٔ امکان چرخش زمین به دور خود نیز بحث کرد. روش او در سنجش گزارش‌ها، مقایسهٔ منابع و تکیه بر مشاهده، او را از پیشگامان روش علمی و انسان‌شناسی تطبیقی ساخته است. مکاتبات او با ابن‌سینا، که در آن‌ها از دیدگاه‌های ارسطویی انتقاد می‌کند، نیز نمونه‌ای از روحیهٔ پرسشگر اوست.

درگذشت

دربارهٔ سال درگذشت بیرونی اختلاف هست. به گزارش غضنفر تبریزی به نقل از یکی از شاگردانش، او در ۳ رجب ۴۴۰ قمری (دسامبر ۱۰۴۸ میلادی) درگذشت. اما بیرونی در مقدمهٔ «الصیدنه» نوشته که عمرش از ۸۰ سال گذشته است؛ از همین رو دانشنامهٔ ایرانیکا و بسیاری از پژوهشگران مرگ او را پس از ۴۴۲ قمری (۱۰۵۰ میلادی) در غزنه می‌دانند. پس از این تاریخ دیگر خبری از او در منابع نیست.

میراث و جایگاه امروز

بیرونی را از بزرگ‌ترین دانشمندان جهان اسلام و همهٔ اعصار می‌دانند. در ایران، ۱۳ شهریور، سالروز تولد او، روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی است و در ۱۹۷۳ میلادی به مناسبت هزارمین سال تولدش تمبر یادبود منتشر شد. شهر زادگاهش در ازبکستان به نام او نام‌گذاری شده و در ۱۹۷۴ فیلمی دربارهٔ زندگی او در اتحاد جماهیر شوروی ساخته شد. دهانه‌ای در ماه، سیارک ۹۹۳۶ و جزیره‌ای در جنوبگان نام او را دارند. در ژوئن ۲۰۰۹ ایران چهارتاقی «سرای دانشمندان» را با تندیس بیرونی، ابن‌سینا، رازی و خیام به دفتر سازمان ملل متحد در وین اهدا کرد.