ملکشاه سلجوقی
دربارهٔ ملکشاه سلجوقی
زندگی و خاندان
جلالالدوله معزالدین ابوالفتح ملکشاه بن آلپ ارسلان در ۱۶ اوت ۱۰۵۵ میلادی (۴۴۷ قمری) به دنیا آمد و در اصفهان پرورش یافت. پدرش آلپ ارسلان دومین سلطان سلجوقی بود و وزیر ایرانی او، خواجه نظامالملک توسی، از کودکی در تربیت ملکشاه نقش داشت. نام «ملکشاه» ترکیبی از واژهٔ عربی «ملک» و فارسی «شاه» است که هر دو به معنای پادشاهاند. راوندی، مورخ سدهٔ ششم قمری، او را خوشسیما، بلندقامت و اندکی تنومند وصف کرده است.
ملکشاه در نهسالگی، در سال ۱۰۶۴، همراه پدر و نظامالملک در لشکرکشی به قفقاز شرکت کرد و در همان سال با ترکان خاتون، دختر ابراهیم طمغاجخان قراخانی، پیوند زناشویی بست. در سال ۱۰۶۶ آلپ ارسلان در مراسمی نزدیک مرو او را ولیعهد کرد و اصفهان را به اقطاع او داد. در ۱۰۷۱، هنگامی که آلپ ارسلان در نبرد ملازگرد با امپراتور بیزانس میجنگید، ملکشاه در حلب بود.
رسیدن به سلطنت و نبرد با قاورد
در سال ۱۰۷۲ آلپ ارسلان در لشکرکشی به فرارود زخمی شد و چند روز بعد درگذشت و ملکشاه، که فرماندهی سپاه را به دست گرفته بود، سلطان اعلام شد. عمویش قاورد، فرمانروای کرمان، مدعی تاج و تخت شد و پیغام داد که برادرِ بزرگتر از پسرِ جوان به میراث سزاوارتر است. ملکشاه پاسخ داد که با بودن پسر، برادر میراث نمیبرد. دو سپاه در سال ۱۰۷۳ در کرج ابودلف، نزدیک همدان، سه روز جنگیدند و قاورد شکست خورد و اسیر شد؛ او به پیشنهاد نظامالملک کشته شد.
دوران فرمانروایی و گسترش قلمرو
در بیست سال سلطنت ملکشاه، قلمرو سلجوقی از کاشغر و فرارود تا سوریه و آسیای کوچک گسترده شد. مهمترین رویدادهای نظامی این دوره:
- راندن قراخانیان از تخارستان و بازپسگیری ترمذ در ۱۰۷۳ و صلح با غزنویان از راه پیوند خانوادگی.
- لشکرکشیهای پیاپی به گرجستان و قفقاز که به فرمانبرداری گیورگی دوم، پادشاه گرجستان، انجامید.
- گرفتن حلب، انطاکیه، رها (اورفا) و حرّان در لشکرکشی به شمال سوریه در ۱۰۸۶.
- لشکرکشی به فرارود در ۱۰۸۷ و ۱۰۸۹، گرفتن بخارا و سمرقند و خراجگزار کردن قراخانیان شرقی.
- گسترش نفوذ سلجوقی در آناتولی از راه سلیمانشاه، بنیانگذار سلجوقیان روم، و فرماندهانی چون امیر برسق.
ملکشاه در سالهای پایانی حکومت با شورش برادرانش، از جمله تکش در خراسان، نیز روبهرو شد و آنها را سرکوب کرد.
نظامالملک و ادارهٔ کشور
در دوران ملکشاه، ادارهٔ امور کشور تا حد زیادی در دست خواجه نظامالملک بود؛ وزیری که دیوانسالاری سلجوقی را بر پایهٔ سنتهای ایرانی سامان داد، مدارس نظامیه را گسترش داد و کتاب «سیاستنامه» را در آیین کشورداری نوشت. به همین سبب برخی مورخان گفتهاند که ملکشاه هرچند رئیس رسمی دولت بود، نظامالملک در عمل قدرتی نزدیک به مطلق داشت. اصفهان در این دوران پایتخت اصلی سلجوقیان بود.
گاهشماری جلالی و میراث فرهنگی
ماندگارترین میراث دوران ملکشاه، گاهشماری جلالی است که به نام لقب او «جلالالدوله» نام گرفت. این گاهشماری خورشیدی بر پایهٔ رصدهایی در اصفهان، ری و نیشابور و به پیشنهاد گروهی از منجمان که عمر خیام از آنان بود، در ۱۵ مارس ۱۰۷۹ (۴۷۱ قمری) پذیرفته شد و آغاز سال را بر نوروز و اعتدال بهاری استوار کرد. گاهشماری خورشیدی کنونی ایران و افغانستان از نوادگان همین تقویم است. رصدخانهٔ اصفهان، که در دوران او فعال بود، اندکی پس از مرگش تعطیل شد.
در معماری نیز این دوره اهمیت بسیار دارد. در مسجد جامع اصفهان، گنبد جنوبی (گنبد نظامالملک) در سالهای ۱۰۸۶–۱۰۸۷ و گنبد شمالی مشهور به «گنبد خاکی» به دستور تاجالملک، رقیب نظامالملک، در ۱۰۸۸–۱۰۸۹ ساخته شد؛ گنبد شمالی از شاهکارهای معماری ایران در سدههای میانه شمرده میشود. مسجد جامع اصفهان امروز در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
ملکشاه به علم، هنر و ادبیات علاقه نشان میداد و دوران او را دوران آرامش نسبی داخلی و مدارای دینی توصیف کردهاند؛ با این حال با اسماعیلیان حسن صباح که در ۱۰۹۰ دژ الموت را گرفتند، به دشمنی برخاست و سپاهی به سوی آنان فرستاد که کاری از پیش نبرد.
مرگ و آرامگاه
در اکتبر ۱۰۹۲، خواجه نظامالملک در راه بغداد، نزدیک صحنه، به دست مردی در لباس صوفیان کشته شد. قاتل بیدرنگ به دست نگهبانان کشته شد و از این رو هویت آمر قتل هرگز روشن نشد: برخی آن را کار اسماعیلیان و برخی دیگر کار خود ملکشاه یا رقیبان درباری وزیر دانستهاند. ملکشاه وزارت را به تاجالملک سپرد و به بغداد رفت و حتی در پی برکناری خلیفه المقتدی بود.
اما چند هفته بعد، در ۱۹ نوامبر ۱۰۹۲ (شوّال ۴۸۵ قمری)، ملکشاه نیز در بغداد و پس از بازگشت از شکار درگذشت. بسیاری از مورخان احتمال دادهاند که او مسموم شده باشد و بدگمانی متوجه خلیفه یا هواداران نظامالملک بوده است. به دستور ترکان خاتون پیکرش را به اصفهان بردند و در مدرسهای به خاک سپردند.
میراث و جایگاه امروز
با مرگ ملکشاه، امپراتوری سلجوقی در کشمکش جانشینی میان پسرانش (برکیارق، محمود، محمد تپر و سنجر) و سرداران محلی گرفتار شد. این پراکندگی سیاسی یکی از زمینههای کامیابی نخستین جنگ صلیبی در سالهای ۱۰۹۸–۱۰۹۹ دانسته میشود. دوران ملکشاه را اوج قدرت سلجوقیان بزرگ میدانند و نام او همواره با نظامالملک، عمر خیام، تقویم جلالی و شکوه اصفهان سلجوقی پیوند خورده است.
خط زمان
- ۱۰۵۵ م
تولد
تولد در ۱۶ اوت ۱۰۵۵؛ فرزند آلپ ارسلان سلجوقی که در اصفهان پرورش یافت.
- ۱۰۶۴ م
نخستین لشکرکشی
همراهی پدر در لشکرکشی به قفقاز و ازدواج با ترکان خاتون قراخانی.
- ۱۰۶۶ م
ولیعهدی
آلپ ارسلان او را ولیعهد کرد و اصفهان را به اقطاع او داد.
- ۱۰۷۲ م
رسیدن به سلطنت
پس از کشته شدن آلپ ارسلان در فرارود، سلطان سلجوقی شد.
- ۱۰۷۳ م
شکست قاورد
پیروزی بر عمویش قاورد در کرج ابودلف نزدیک همدان.
- ۱۰۷۹ م
گاهشماری جلالی
پذیرش تقویم جلالی در ۱۵ مارس ۱۰۷۹ به پیشنهاد منجمانی از جمله عمر خیام.
- ۱۰۸۶ م
لشکرکشی به سوریه
گرفتن حلب، انطاکیه، رها و حران در شمال سوریه.
- ۱۰۸۹ م
لشکرکشی به فرارود
گرفتن دوبارهٔ سمرقند و گسترش نفوذ سلجوقی تا اوزکند.
- ۱۰۹۲ م
قتل نظامالملک و مرگ سلطان
نظامالملک در اکتبر کشته شد و ملکشاه در ۱۹ نوامبر ۱۰۹۲ در بغداد درگذشت.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ غزنویان و سلجوقیان
پادشاهان و فرمانروایان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ ملکشاه سلجوقی
ملکشاه سلجوقی چه کسی بود؟
سومین سلطان سلجوقیان بزرگ (۱۰۷۲–۱۰۹۲ م) و پسر آلپ ارسلان که قلمرو سلجوقی در دوران او به اوج گستردگی رسید.
تقویم جلالی در زمان کدام پادشاه تدوین شد؟
در زمان ملکشاه سلجوقی؛ این تقویم در ۱۵ مارس ۱۰۷۹ با پیشنهاد گروهی از منجمان از جمله عمر خیام پذیرفته شد و نامش از لقب او «جلالالدوله» گرفته شده است.
وزیر ملکشاه سلجوقی چه کسی بود؟
خواجه نظامالملک توسی، نویسندهٔ سیاستنامه و بنیانگذار مدارس نظامیه، که در سال ۱۰۹۲ کشته شد.
ملکشاه سلجوقی چگونه درگذشت؟
او در ۱۹ نوامبر ۱۰۹۲ در بغداد پس از بازگشت از شکار درگذشت و بسیاری از مورخان احتمال مسمومیت او را مطرح کردهاند.
آرامگاه ملکشاه سلجوقی کجاست؟
پیکر او به دستور ترکان خاتون به اصفهان برده شد و در مدرسهای در این شهر به خاک سپرده شد؛ محل دقیق آن امروز بهروشنی شناخته نیست.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.