ابنسینا
دربارهٔ ابنسینا
زندگی و خاندان
ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا، مشهور به ابنسینا، پورسینا و شیخالرئیس، و در غرب با نام «اَویسنا» (Avicenna)، از مهمترین فیلسوفان و پزشکان تاریخ است. آگاهی ما از زندگی او بیش از هر چیز بر «سرگذشت» استوار است؛ بخش نخست آن را خود او برای شاگردش ابوعبید جوزجانی گفته و بخش دوم را جوزجانی نوشته است. بنا بر این متن، او در ماه صفر ۳۷۰ قمری (حدود ۹۸۰ میلادی) در روستای افشنه نزدیک بخارا زاده شد؛ برخی پژوهشگران، از جمله دیمیتری گوتاس، سال تولد او را با قطعیت کمتری در دههٔ ۹۷۰ میلادی میدانند. پدرش عبدالله از مردم بلخ بود که در روزگار نوح بن منصور سامانی به بخارا آمد و از کارگزاران دیوانی سامانیان شد؛ نام مادرش ستاره بود. منابع او را از خانوادهای ایرانی و فارسیزبان میدانند.
کودکی و آموزش در بخارا
ابنسینا در بخارا، پایتخت سامانیان و از کانونهای فرهنگی آن روزگار، پرورش یافت. به گفتهٔ خودش، تا دهسالگی قرآن و بخش بزرگی از ادب را آموخته بود. منطق و هندسه را نزد ابوعبدالله ناتلی آغاز کرد و به زودی از استاد پیش افتاد؛ سپس طبیعیات، الهیات و پزشکی را بیشتر بهتنهایی خواند. او میگوید «مابعدالطبیعه»ی ارسطو را چهل بار خواند و آن را حفظ کرد اما مقصودش را درنیافت، تا اینکه در بازار کتابفروشان رسالهٔ «اغراض مابعدالطبیعه» فارابی را خرید و با خواندن آن گره کارش گشوده شد. در نوجوانی امیر نوح دوم سامانی را از بیماری درمان کرد و در پاداش اجازه یافت از کتابخانهٔ سلطنتی سامانیان بهره ببرد. به گفتهٔ خودش تا هجدهسالگی همهٔ دانشهای روزگارش را آموخته بود.
سفرها و مناصب
با برافتادن سامانیان به دست قراخانیان در ۹۹۹ میلادی و درگذشت پدرش، ابنسینا بخارا را ترک کرد و به گرگانج، پایتخت آلمأمون در خوارزم، رفت. حدود ۱۰۱۲ میلادی از آنجا به سوی گرگان رهسپار شد تا به دربار قابوس بن وشمگیر برود، اما قابوس در همان زمان درگذشت. در گرگان جوزجانی به او پیوست و تا پایان عمر همراهش ماند. سپس در ری به خدمت مجدالدوله، امیر بویهی، درآمد و او را درمان کرد. پس از آن به همدان رفت، شمسالدوله دیلمی را درمان کرد و دو بار به وزارت او رسید. در این سالها با سپاهیان امیر نیز درگیری پیدا کرد. پس از مرگ شمسالدوله، به سبب مکاتبه با علاءالدوله، حاکم اصفهان، مدتی در دژ فردجان زندانی شد و در همان زندان نیز به نوشتن ادامه داد.
سالهای اصفهان و مرگ
ابنسینا حدود ۱۰۲۴ میلادی با پنهان شدن در جامهٔ درویشان به اصفهان گریخت و به دربار علاءالدوله کاکویه رفت. این دوره آرامترین سالهای زندگی او بود: در مجلسهای علمی امیر شرکت میکرد، در سفرها همراهش بود و بسیاری از آثار پایانی خود را نوشت. در ۱۰۳۰ میلادی، هنگام اشغال کوتاه اصفهان به دست غزنویان، همراه علاءالدوله از شهر بیرون رفت. سرانجام در سفری همراه علاءالدوله به همدان، به بیماری قولنج دچار شد و در ۴۲۸ قمری (ژوئن ۱۰۳۷ میلادی) در همدان درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد. علت دقیق بیماری او روشن نیست.
مهمترین آثار
حدود ۴۵۰ اثر به ابنسینا نسبت داده شده که حدود ۲۴۰ اثر باقی مانده است. بیشتر آثارش به عربی است، اما آثار مهمی نیز به فارسی نوشت و شعرهایی به هر دو زبان دارد. مهمترین آثار او عبارتاند از:
- القانون فی الطب: دانشنامهٔ پزشکی در پنج کتاب که حدود ۱۰۲۵ میلادی کامل شد؛ ژرارد کرمونایی آن را در سدهٔ دوازدهم به لاتین ترجمه کرد و قرنها از منابع اصلی آموزش پزشکی در اروپا بود.
- کتاب الشفا: دانشنامهٔ بزرگ فلسفی در منطق، طبیعیات، ریاضیات و الهیات که حدود ۱۰۱۴ تا ۱۰۲۰ میلادی نوشته شد.
- النجاة: گزیدهای از شفا.
- الاشارات و التنبیهات: از آخرین و پرشرحترین آثار فلسفی او.
- دانشنامهٔ علائی: دانشنامهٔ فلسفی به فارسی که به علاءالدوله تقدیم شد و در ساختن واژگان علمی فارسی اهمیت دارد.
- رسالههای تمثیلی مانند حی بن یقظان و رسالة الطیر و قصیدهٔ عربی «عینیه» دربارهٔ نفس.
اندیشه و فلسفه
ابنسینا کاملترین نظام فلسفهٔ مشایی را در جهان اسلام پدید آورد. او میان «ماهیت» و «وجود» تمایز گذاشت و خداوند را «واجبالوجود» دانست که وجودش عین ذات اوست. نظریهٔ صدور و عقول را که از فارابی به او رسیده بود، گسترش داد. برهان مشهور «انسان معلق در فضا» را برای نشان دادن آگاهی نفس از خود، بینیاز از بدن، پیش نهاد. در منطق نیز نوآوریهایی داشت که منطق سینوی را پدید آورد. فلسفهٔ او موافقان و منتقدان بزرگی یافت: غزالی و فخر رازی از منظر کلام بر او نقد نوشتند، ابن رشد از موضع ارسطویی با برخی آرای او مخالفت کرد و خواجه نصیرالدین طوسی در شرح اشارات از او دفاع کرد. شهابالدین سهروردی و ملاصدرا نیز فلسفهٔ خود را در گفتوگو با اندیشهٔ او ساختند. در اروپا، آثار لاتین او بر فیلسوفان مدرسی مانند توماس آکویناس اثر گذاشت. دربارهٔ مذهب او اختلاف نظر هست: گوتاس او را سنی حنفی دانسته و برخی او را شیعهٔ دوازدهامامی یا متمایل به اسماعیلیه خواندهاند.
آرامگاه و میراث امروز
آرامگاه ابنسینا در میدان بوعلی سینای همدان است. بنای کنونی آن را هوشنگ سیحون با الهام از برج گنبد قابوس طراحی کرد و در اردیبهشت ۱۳۳۳ خورشیدی (مه ۱۹۵۴)، به مناسبت هزارهٔ تولد ابنسینا، در مراسمی رسمی گشایش یافت؛ این مجموعه کتابخانه و موزهای کوچک نیز دارد و در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. تصویر آرامگاه او بر پشت اسکناس ۱۰ ریالی ۱۳۳۳ و اسکناس ۲۰۰ ریالی دههٔ ۱۳۶۰ نقش بسته است. در ایران، اول شهریور، سالروز تولد او، «روز پزشک» است. دانشگاه بوعلی سینای همدان، بیمارستانها و مراکز پژوهشی بسیاری در ایران و جهان به نام او هستند و یونسکو جایزهای به نام «جایزهٔ ابنسینا برای اخلاق در علم» اهدا میکند. در تاجیکستان دانشگاه پزشکی دولتی و قلهای در مرز تاجیکستان و قرقیزستان نام او را دارند. دهانهای در ماه به نام او نامگذاری شده و تندیسش در «سرای دانشمندان»، هدیهٔ ایران به دفتر سازمان ملل متحد در وین (۲۰۰۹)، قرار دارد.
خط زمان
- حدود ۹۸۰ م
تولد در افشنه
در صفر ۳۷۰ قمری در روستای افشنه نزدیک بخارا زاده شد؛ برخی پژوهشگران سال تولد را زودتر میدانند.
- حدود ۹۹۷ م
درمان امیر سامانی
نوح دوم سامانی را درمان کرد و اجازهٔ استفاده از کتابخانهٔ سلطنتی بخارا را یافت (تاریخ تقریبی).
- ۹۹۹ م
ترک بخارا
با برافتادن سامانیان به دست قراخانیان، بخارا را ترک کرد و به گرگانج خوارزم رفت.
- حدود ۱۰۱۲ م
رفتن به گرگان
از گرگانج به گرگان رفت؛ ابوعبید جوزجانی در آنجا شاگرد و همراه همیشگی او شد.
- حدود ۱۰۱۵ م
وزارت در همدان
به همدان رفت و پس از درمان شمسالدوله دیلمی به وزارت او رسید.
- حدود ۱۰۲۰ م
پایان نگارش شفا
نگارش دانشنامهٔ فلسفی کتاب الشفا را که حدود ۱۰۱۴ آغاز کرده بود، به پایان رساند.
- حدود ۱۰۲۴ م
اقامت در اصفهان
پس از زندان در دژ فردجان به اصفهان گریخت و به دربار علاءالدوله کاکویه پیوست.
- حدود ۱۰۲۵ م
کامل شدن قانون
کتاب القانون فی الطب، مشهورترین اثر پزشکی او، کامل شد.
- ۱۰۳۷ م
درگذشت در همدان
در سفری همراه علاءالدوله به همدان بیمار شد و در ۴۲۸ قمری درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد.
- ۱۳۳۳ خ
گشایش آرامگاه نو
آرامگاه بوعلی سینا به طرح هوشنگ سیحون، به مناسبت هزارهٔ تولد او، در همدان گشایش یافت.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ غزنویان و سلجوقیان
دانشمندان و فیلسوفان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ ابنسینا
آرامگاه ابنسینا کجاست؟
آرامگاه ابنسینا در میدان بوعلی سینای شهر همدان است. بنای کنونی را هوشنگ سیحون طراحی کرد و در ۱۳۳۳ خورشیدی گشایش یافت.
مهمترین کتاب ابنسینا چیست؟
القانون فی الطب در پزشکی و کتاب الشفا در فلسفه مهمترین آثار او هستند؛ الاشارات و التنبیهات و دانشنامهٔ علائی (به فارسی) نیز از آثار مشهور او به شمار میروند.
چرا روز پزشک را به نام ابنسینا نامگذاری کردهاند؟
اول شهریور در ایران سالروز تولد ابنسینا شناخته میشود و به پاس جایگاه او در تاریخ پزشکی «روز پزشک» نام گرفته است.
ابنسینا اهل کجا بود؟
او در روستای افشنه نزدیک بخارا (ازبکستان امروزی) زاده شد؛ پدرش اهل بلخ بود. بیشتر عمر خود را در خوارزم، گرگان، ری، همدان و اصفهان گذراند.
لقب شیخالرئیس برای کیست؟
شیخالرئیس از لقبهای مشهور ابوعلی سینا است و به جایگاه برتر او در فلسفه و پزشکی اشاره دارد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.