شهاب‌الدین سهروردی

زندگی و آموزش

شهاب‌الدین یحیی بن حبش بن امیرک، مشهور به سهروردی و ملقب به «شیخ اشراق»، «شیخ مقتول» و «شیخ شهید»، حدود ۵۴۹ قمری (۱۱۵۴ میلادی) در روستای سهرورد، در میان زنجان و بیجار، زاده شد. آگاهی ما از زندگی او اندک است و بیشتر آن از زندگی‌نامه‌ای می‌آید که شمس‌الدین شهرزوری، شارح آثارش، نوشته است. او نخست در مراغه نزد مجدالدین جیلی، که از استادان فخر رازی نیز بود، حکمت و اصول فقه آموخت. سپس به اصفهان رفت و نزد ظهیرالدین فارسی (قاری)، منطق‌دان، کتاب «البصائر النصیریه» عمر بن سهلان ساوی را خواند.

سهروردی پس از پایان آموزش رسمی به سفر پرداخت. به گزارش شهرزوری، او در آناتولی و شام بسیار سفر کرد، با مشایخ صوفیه دیدار کرد و روزگاری را به ریاضت، خلوت و عبادت گذراند. او مانند بیشتر دانشمندان آن روزگار در جست‌وجوی حامیانی در میان فرمانروایان محلی آناتولی نیز بود و یکی از آثارش، «الواح عمادی»، را به یکی از امیران آل‌ارتق تقدیم کرد. روایتی از دیدار او با فخر رازی نیز در منابع آمده است که برخی پژوهشگران آن را ساختگی می‌دانند.

حلب و کتاب حکمة الاشراق

سهروردی در ۱۱۸۳ میلادی به حلب رسید؛ همان سالی که صلاح‌الدین ایوبی این شهر را گرفت و فرمانروایی آن را به پسرش ملک ظاهر سپرد. سهروردی، که در فقه پیرو مذهب شافعی بود، در میان عالمان حلب نامی به دست آورد و با ملک ظاهر دوستی نزدیکی یافت. او در ۵۸۲ قمری (۱۱۸۶ میلادی)، در حدود سی‌وسه سالگی، مهم‌ترین اثر خود، «حکمة الاشراق»، را به پایان رساند.

محاکمه و مرگ

مجموعه‌ای از عوامل دینی و سیاسی به کشته شدن سهروردی انجامید. او در مناظره‌ها بر عالمان حلب چیره می‌شد و این امر دشمنی گروهی از آنان را برانگیخت؛ ایوبیان نیز برای مشروعیت فرمانروایی خود بر شهر به پشتیبانی همین عالمان نیاز داشتند. او را به بدعت و الحاد متهم کردند؛ نام‌ها و نمادهای ایرانی پیش از اسلام در آثارش و ادعای الهام و اشراق از دستاویزهای این اتهام بود و نزدیکی‌اش به ملک ظاهر نیز می‌توانست جنبهٔ سیاسی به ماجرا بدهد. عالمان حلب از صلاح‌الدین خواستند که او را از میان بردارد و صلاح‌الدین، که به تازگی شام را از صلیبیان پس گرفته بود و به تأیید علما نیاز داشت، به ملک ظاهر فرمان داد. سهروردی زندانی شد و در ۵۸۷ قمری (۱۱۹۱ میلادی) در حدود ۳۸ سالگی در حلب درگذشت. شیوهٔ دقیق مرگ او روشن نیست: برخی منابع از اعدام، برخی از خفه کردن و برخی از گرسنگی دادن یا روزه‌داری تا مرگ سخن گفته‌اند؛ برخی پژوهشگران نیز تاریخ مرگ را اواخر ۱۱۹۱ یا اوایل ۱۱۹۲ میلادی می‌دانند. لقب «شیخ مقتول» اشاره به همین مرگ است و پیروانش او را «شیخ شهید» خوانده‌اند. به گزارش منابع، در حلب به خاک سپرده شد.

مهم‌ترین آثار

سهروردی در عمر کوتاه خود نزدیک به پنجاه اثر به عربی و فارسی نوشت. پژوهشگران آثار او را به چند دسته تقسیم کرده‌اند: آثار مشایی، آثار اشراقی، رساله‌های تمثیلی و عرفانی، و نیایش‌ها. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• حکمة الاشراق: شاهکار فلسفی او در دو بخش منطق و الهیات.
• التلویحات، المقاومات و المشارع و المطارحات: سه اثر بزرگ که فلسفهٔ مشایی را بازگو و نقد می‌کنند.
• هیاکل النور، الواح عمادی و پرتونامه: رساله‌های فلسفی کوتاه‌تر به عربی و فارسی.
• رساله‌های تمثیلی فارسی: عقل سرخ، آواز پر جبرئیل، صفیر سیمرغ، لغت موران، روزی با جماعت صوفیان، فی حقیقة العشق (مونس العشاق) و قصة الغربة الغربیة.
• ترجمهٔ فارسی «رسالة الطیر» ابن‌سینا.

حکمت اشراق

سهروردی فلسفهٔ خود را «حکمت اشراق» نامید. او از دل سنت مشایی ابن‌سینا برخاست، اما برخی آموزه‌های آن، از جمله نظریهٔ تعریف و شناخت از راه حد و رسم را نقد کرد و بر «علم حضوری»، یعنی شناخت بی‌واسطهٔ نفس از خود و از حقایق، تکیه کرد. در هستی‌شناسی او، همهٔ جهان مراتبی از نور است: در بالاترین مرتبه «نورالانوار» قرار دارد و از آن، نورهای مجرد در سلسله‌ای طولی و عرضی پدید می‌آیند؛ اجسام «برزخ» یا ظلمت‌اند که نور را می‌پذیرند یا نمی‌پذیرند. او از «عالم مثال» سخن گفت، جهانی میان عالم عقل و عالم ماده که بعدها در فلسفهٔ ملاصدرا و در پژوهش‌های هانری کربن اهمیتی ویژه یافت.

سهروردی خود را احیاکنندهٔ حکمتی کهن می‌دانست که به گمان او هم در یونان، نزد افلاطون، فیثاغورس و هرمس، و هم در ایران باستان، نزد حکیمانی که «خسروانیون» می‌نامید، وجود داشت؛ به همین سبب ملاصدرا او را «احیاکنندهٔ آثار حکیمان پهلوی» خوانده است. پژوهشگران در این‌که او تا چه اندازه به منابع زرتشتی دسترسی داشته یا این نمادها را بیشتر به‌صورت رمز به کار برده، هم‌داستان نیستند. تجربهٔ عرفانی و سلوک نیز در فلسفهٔ او جایگاهی بنیادین داشت و فهم حکمت اشراق را بدون آن ناممکن می‌دانست.

میراث و جایگاه امروز

حکمت اشراق پس از سهروردی شارحانی برجسته یافت؛ شمس‌الدین شهرزوری و قطب‌الدین شیرازی بر حکمة الاشراق شرح نوشتند و ملاصدرا بر شرح قطب‌الدین حاشیه نوشت. اندیشهٔ او در شکل‌گیری مکتب اصفهان و حکمت متعالیهٔ ملاصدرا نقشی مهم داشت. در سدهٔ بیستم، هانری کربن، فیلسوف و ایران‌شناس فرانسوی، آثار او را تصحیح و به جهان غرب معرفی کرد و سید حسین نصر مجموعهٔ آثار فارسی او را منتشر کرد. در ایران، ۸ مرداد روز بزرگداشت شیخ اشراق است و خیابان‌ها و مراکز فرهنگی بسیاری به نام او نام‌گذاری شده‌اند. او را نباید با دو عارف هم‌نام، ابونجیب سهروردی و شهاب‌الدین عمر سهروردی نویسندهٔ «عوارف المعارف»، اشتباه گرفت.