عطار نیشابوری

زندگی و پیشه

فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری حدود سال ۵۴۰ قمری (حدود ۱۱۴۵ میلادی) در نیشابور یا روستایی از توابع آن به دنیا آمد. محمدرضا شفیعی کدکنی در مقدمهٔ منطق‌الطیر یادآوری می‌کند که شخصیت عطار در «ابر ابهام» است و آگاهی ما از او حتی از سنایی، که یک سده پیش از او می‌زیست، کمتر است. از هم‌روزگارانش تنها محمد عوفی و خواجه نصیرالدین طوسی از او یاد کرده‌اند. نام او محمد، لقبش فریدالدین و کنیه‌اش ابوحامد بود و در شعر بیشتر «عطار» و گاه «فرید» تخلص می‌کرد. نام پدرش را منابع گوناگون، ابراهیم، محمود یا یوسف آورده‌اند.

عطار چنان‌که لقبش نشان می‌دهد، پیشهٔ عطاری و داروفروشی داشت؛ داروخانه‌ای که به گفتهٔ خودش بیماران بسیاری هر روز به آن مراجعه می‌کردند. او در آثارش اشاره می‌کند که برخی منظومه‌هایش را در همین داروخانه سروده است. برخی منابع از سفرهای او به عراق، حجاز، شام، ترکستان و هند و دیدار با مشایخ صوفیه سخن گفته‌اند، هرچند درستی همهٔ این گزارش‌ها روشن نیست.

روایت‌ها و افسانه‌ها

در تذکره‌های سده‌های بعد، زندگی عطار با افسانه‌های بسیار درآمیخته است. مشهورترینِ آن‌ها حکایت دگرگونی اوست: درویشی به داروخانه‌اش می‌آید و از او می‌پرسد چگونه خواهد مرد، و با دیدن مرگ آرام درویش، عطار دکان را رها می‌کند و به راه سلوک می‌رود. روایت دیگر، دیدار عطار با مولانا جلال‌الدین خردسال در نیشابور است که هنگام کوچ خانوادهٔ او از بلخ رخ داده و گفته‌اند عطار «اسرارنامه» را به او هدیه داد. پژوهشگران این روایت‌ها را افسانه‌آمیز می‌دانند، اما نشان‌دهندهٔ جایگاه بلند عطار در سنت عرفانی‌اند.

مهم‌ترین آثار

پژوهشگران، به‌ویژه هلموت ریتر و شفیعی کدکنی، آثار اصیل عطار را از انبوه منظومه‌هایی که بعدها به نام او ساخته شده، جدا کرده‌اند. آثار اصیل او عبارت‌اند از:

• منطق‌الطیر (یا مقامات الطیور): مشهورترین اثر عطار که بنا بر برخی نسخه‌ها در ۵۷۳ قمری (۱۱۷۷ م) به پایان رسیده است.
• الهی‌نامه: گفت‌وگوی پادشاهی با شش پسرش که هر یک آرزویی دنیوی دارند و پدر با حکایت‌هایی آنان را به معنای عمیق‌تر آن آرزوها رهنمون می‌شود.
• مصیبت‌نامه: شرح سفر روحانی «سالک فکرت» که به نزد همهٔ آفریدگان می‌رود و سرانجام حقیقت را در دریای جان خود می‌یابد.
• اسرارنامه: مثنوی‌ای در حکمت و عرفان با حکایت‌های کوتاه.
• دیوان غزلیات و قصاید و مختارنامه: مجموعه‌ای از رباعیات که خود عطار آن‌ها را گزینش و موضوع‌بندی کرده است.
• تذکرةالاولیا: تنها اثر منثور او، دربارهٔ زندگی و سخنان ده‌ها تن از عارفان و صوفیان بزرگ، از امام جعفر صادق تا حسین بن منصور حلاج.

منظومه‌هایی چون «جوهرالذات»، «مظهرالعجائب»، «لسان‌الغیب» و «خسرونامه» که زمانی به عطار نسبت داده می‌شدند، از دید بیشتر پژوهشگران یا از شاعری دیگر به نام عطار تونی و یا از دیگران‌اند.

منطق‌الطیر؛ سفر مرغان به سوی سیمرغ

در منطق‌الطیر، مرغان جهان گرد می‌آیند تا پادشاهی برای خود برگزینند. هدهد، راهنمای آنان، از پادشاهی به نام سیمرغ سخن می‌گوید که در پس کوه قاف است. مرغان هر یک بهانه‌ای می‌آورند و هدهد با حکایت‌هایی پاسخشان را می‌دهد. راه رسیدن به سیمرغ از هفت وادی می‌گذرد: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر و فنا. از هزاران مرغ تنها سی مرغ به مقصد می‌رسند و درمی‌یابند که سیمرغی که می‌جستند، خود آنان‌اند؛ بازی شاعرانه با «سی مرغ» و «سیمرغ» کانون معنایی این اثر است. داستان شیخ صنعان، که از عشق دختری ترسا ایمان و مقام خود را رها می‌کند، از پرآوازه‌ترین حکایت‌های این منظومه است.

اندیشه و سبک

عطار از پیشگامان شعر عرفانی فارسی است و میان سنایی و مولوی پیوندی استوار برقرار می‌کند. او برای بیان مفاهیم عرفانی از حکایت‌های کوتاه و ملموس، گفت‌وگوهای دیوانگان خردمند و تمثیل‌های روشن بهره می‌گیرد. زبانش ساده، پرشور و بی‌تکلف است. او شعر مدحی را نمی‌پسندید و هرگز به دربار وابسته نشد. عشق، درد طلب، فنا و بی‌اعتباری جهان درون‌مایه‌های اصلی شعر اوست. او پس از سنایی در گسترش غزل عرفانی نقش مهمی داشت و غزل‌هایش زمینه‌ساز غزل عارفانهٔ شاعرانی چون مولوی و حافظ شمرده می‌شود.

مرگ و آرامگاه

بنا بر روایت رایج، عطار در سال ۶۱۸ قمری (۱۲۲۱ م)، در کشتار مردم نیشابور به دست سپاه مغول، کشته شد، هرچند برخی منابع سال‌های دیگری نیز آورده‌اند. آرامگاه او در نیشابور، در نزدیکی آرامگاه خیام، قرار دارد. این بنا در روزگار تیموریان به همت امیرعلیشیر نوایی ساخته شد و در دورهٔ رضاشاه، حدود سال ۱۹۴۰ میلادی، به‌طور کامل بازسازی شد.

میراث و جایگاه امروز

تأثیر عطار بر مولوی و بر ادبیات عرفانی فارسی و ترکی بسیار ژرف است؛ بیتی مشهور دربارهٔ «هفت شهر عشق» که عطار آن را پیموده، به مولوی نسبت داده می‌شود، هرچند در انتساب آن تردید است. در ایران روز ۲۵ فروردین روز ملی عطار است و هر سال مراسمی در آرامگاه او برگزار می‌شود. منطق‌الطیر به زبان‌های بسیاری ترجمه شده و الهام‌بخش هنرمندان معاصر بوده است؛ از جمله ژان‌کلود کاریر و پیتر بروک نمایشی بر پایهٔ آن روی صحنه بردند. کتاب «دریای جان» هلموت ریتر (۱۹۵۵) از مهم‌ترین پژوهش‌ها دربارهٔ عطار است و تصحیح‌های انتقادی شفیعی کدکنی از منطق‌الطیر و دیگر آثار او، متن‌های معتبر امروز آثار عطار را فراهم کرده است.

بیت مشهور

• «آفرین جان‌آفرین پاک را / آن که جان بخشید و ایمان خاک را» (بیت آغازین منطق‌الطیر)