شیخ بهایی

زندگی و خاندان

بهاءالدین محمد بن حسین بن عبدالصمد حارثی عاملی، مشهور به شیخ بهایی، در نزدیکی بعلبک در جبل عامل (لبنان امروزی، در آن زمان بخشی از قلمرو عثمانی) به دنیا آمد. دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ تولد او را ۲۷ ذی‌الحجهٔ ۹۵۳ قمری (فوریهٔ ۱۵۴۷ م) ثبت کرده است، هرچند منابع دیگر، از جمله بریتانیکا و سنگ قبر او، تاریخ‌های کمی متفاوتی (۱۵۴۶ م) آورده‌اند. خاندان او عرب‌تبار و از خاندان‌های عالم جبل عامل بودند و نسب خود را به حارث همدانی، از یاران امام علی، می‌رساندند. پدرش عزالدین حسین بن عبدالصمد از شاگردان برجستهٔ شهید ثانی بود.

مهاجرت به ایران و آموزش

پس از کشته شدن شهید ثانی به دست عثمانیان در ۱۵۵۸ میلادی، خانوادهٔ بهاءالدین که کودکی سیزده‌ساله بود به قلمرو صفوی مهاجرت کرد؛ نخست به اصفهان و سپس به قزوین، پایتخت شاه تهماسب یکم، رفتند. شاه تهماسب پدرش را در چند شهر مهم، از جمله قزوین، مشهد و هرات، به منصب شیخ‌الاسلامی گماشت تا به گسترش تشیع دوازده‌امامی کمک کند. بهاءالدین در قزوین فارسی آموخت و علوم دینی، ادبیات عرب، منطق، ریاضیات، کلام و فلسفه و پزشکی را نزد پدرش و استادانی چون ملا عبدالله یزدی، ملا افضل قاینی و حکیم عمادالدین محمود، پزشک دربار، فراگرفت. پدرش در ۹۸۴ قمری در سفر حج در بحرین درگذشت.

شیخ‌الاسلامی اصفهان و سفرها

شیخ بهایی با چهار پادشاه صفوی هم‌روزگار بود، اما دوران اوج او با پادشاهی شاه عباس یکم هم‌زمان شد. شاه عباس پس از درگذشت شیخ علی منشار عاملی، پدرزن بهاءالدین، او را به منصب شیخ‌الاسلامی اصفهان برگزید و با انتقال پایتخت صفویان به اصفهان، این منصب به یکی از مهم‌ترین مناصب دینی کشور تبدیل شد. شیخ بهایی از نزدیکان شاه بود و در سفرهای او همراهی می‌کرد. او در این دوران سفرهای متعددی نیز داشت: ایرانیکا از سفر او به مصر (۱۵۸۴ م)، بیت‌المقدس و شام، و نیز به تبریز، قزوین، مشهد و آذربایجان یاد می‌کند. او در این سفرها گاه جامهٔ درویشان می‌پوشید و با محافل صوفیه رفت‌وآمد داشت.

مهم‌ترین آثار

شمار آثار شیخ بهایی را پژوهشگران از حدود ۹۰ تا بیش از ۱۰۰ کتاب و رساله دانسته‌اند که بیشتر آن‌ها به عربی است. از مهم‌ترین آن‌ها:

• جامع عباسی: از نخستین رساله‌های عملیهٔ فقه شیعه به زبان فارسی که به نام شاه عباس نوشته شد و از طهارت تا دیات را در بر می‌گیرد.
• خلاصة الحساب: کتاب درسی عربی در حساب و هندسه که از مصر تا هند تا سدهٔ نوزدهم تدریس می‌شد و در ۱۸۴۳ میلادی به آلمانی ترجمه شد.
• تشریح الافلاک: خلاصه‌ای از هیئت نظری که در آن امکان حرکت وضعی زمین را بررسی کرده است.
• الکشکول: جُنگی از شعر، حکایت، مباحث علمی و امثال فارسی و عربی که مشهورترین اثر ادبی اوست؛ و نیز «المخلاة».
• زبدة الاصول، الاربعون حدیثاً، مشرق الشمسین، حبل المتین و الفوائد الصمدیه (کتاب درسی نحو عربی).
• مثنوی‌های فارسی «نان و حلوا» و «شیر و شکر»؛ مثنوی «نان و پنیر» نیز به او نسبت داده می‌شود.

اندیشه، دانش و شعر

شیخ بهایی در سنت شیعهٔ دوازده‌امامی از بزرگ‌ترین عالمان روزگار خود و به تعبیر برخی «مجدد» سدهٔ یازدهم هجری شمرده می‌شود و فقیهی اصولی بود. در همان حال گرایش آشکاری به عرفان داشت و در رساله‌ای از وحدت وجود و صوفیان دفاع کرده است؛ این گرایش بعدها مورد انتقاد محمدباقر مجلسی قرار گرفت. با این همه، او پایبندی به شریعت را شرط ورود به طریقت می‌دانست.

در ریاضیات و نجوم، شیخ بهایی را از کسانی می‌دانند که پس از دوره‌ای رکود، علوم ریاضی را در ایران دوباره رونق دادند. به او حدود هفده رساله در نجوم نسبت داده‌اند و در «تشریح الافلاک» از جمله منجمان جهان اسلام است که امکان حرکت زمین را مطرح کردند. شعر فارسی او بیشتر در قالب مثنوی، غزل و رباعی است و درون‌مایه‌ای زاهدانه و عرفانی دارد؛ «نان و حلوا» را به وزن مثنوی مولوی و در نقد ریاکاری و علم ظاهری سروده و «شیر و شکر» را در بحر خبب.

شیخ بهایی شاگردان فراوانی داشت؛ از مشهورترین آنان ملاصدرا، فیلسوف بنیان‌گذار حکمت متعالیه، ملا محسن فیض کاشانی و محمدتقی مجلسی (مجلسی اول) بودند.

معماری و مهندسی: میان تاریخ و روایت

در فرهنگ عامهٔ ایران، شیخ بهایی به‌عنوان معمار و مهندس برجستهٔ اصفهان صفوی شناخته می‌شود و طراحی میدان نقش جهان، مسجد امام (مسجد شاه)، تقسیم آب زاینده‌رود میان محله‌ها (موسوم به «طومار شیخ بهایی»)، منار جنبان و حمامی که گفته می‌شود با یک شمع گرم می‌شد به او نسبت داده می‌شود. پژوهشگران تأکید می‌کنند که هیچ‌یک از این انتسابات را نمی‌توان با منابع هم‌روزگار به‌طور قطعی اثبات کرد و بسیاری از آن‌ها در زمرهٔ روایت‌های شفاهی و افسانه‌های مردمی قرار می‌گیرند؛ با این حال دانش ریاضی و هندسی او و نزدیکی‌اش به شاه عباس، زمینهٔ نقش مشورتی او در طرح‌های عمرانی پایتخت را محتمل می‌سازد.

مرگ و آرامگاه

بنا بر ایرانیکا، شیخ بهایی در ۱۲ شوال ۱۰۳۰ قمری (۳۰ اوت ۱۶۲۱ م) در اصفهان درگذشت؛ برخی منابع و کتیبهٔ سنگ قبر او سال ۱۰۳۱ قمری (۱۶۲۲ م) را ثبت کرده‌اند. پیکر او بنا بر وصیتش به مشهد منتقل و در کنار حرم امام رضا، در خانه‌ای که در آن تدریس می‌کرد، به خاک سپرده شد. این خانه بعدها به مجموعهٔ حرم پیوست و امروز رواق شیخ بهایی نام دارد.

میراث و جایگاه امروز

شیخ بهایی از چهره‌های محبوب تاریخ فرهنگی ایران است. در تقویم رسمی ایران، ۳ اردیبهشت «روز بزرگداشت شیخ بهایی» و «روز معماری» نام گرفته است. دانشگاه شیخ بهایی در اصفهان و خیابان‌ها و مراکز فراوانی به نام او نام‌گذاری شده‌اند و کتاب‌هایش، به‌ویژه کشکول و جامع عباسی، بارها چاپ شده‌اند. داستان‌ها و افسانه‌های فراوانی که دربارهٔ نبوغ فنی او در میان مردم رواج دارد، خود نشانهٔ جایگاه برجستهٔ او در حافظهٔ جمعی ایرانیان است.