ملاصدرا

زندگی و خاندان

صدرالدین محمد بن ابراهیم قوامی شیرازی، مشهور به ملاصدرا و ملقب به صدرالمتألهین، حدود ۹۷۹ قمری (۱۵۷۱–۱۵۷۲ میلادی) در شیراز زاده شد. او تنها فرزند خانواده‌ای درباری و متمکن بود. پدرش، ابراهیم قوامی، را برخی منابع از دیوانیان حکومت فارس دانسته‌اند و هانری کربن او را بازرگان توصیف کرده است. زندگی ملاصدرا در روزگار صفویان، به‌ویژه دوران شاه عباس یکم، گذشت؛ دوره‌ای که اصفهان کانون شکوفایی فلسفه و علوم دینی بود و از آن با عنوان «مکتب اصفهان» یاد می‌شود.

تحصیل در قزوین و اصفهان

ملاصدرا که از جوانی به دانش‌های عقلی دل‌بستگی داشت، با پشتیبانی پدرش در ۱۰۰۰ قمری (۱۵۹۱ میلادی) به قزوین و در ۱۰۰۶ قمری (۱۵۹۷ میلادی) به اصفهان، دو پایتخت پیاپی صفویان، رفت. استادان اصلی او دو دانشمند برجستهٔ آن روزگار بودند: میرداماد، که نزد او فلسفه و کلام، آثار مشایی ابن‌سینا و آثار اشراقی سهروردی را خواند، و شیخ بهایی، که نزد او تفسیر و حدیث آموخت. در یادداشت‌های خطی که از آن دوران باقی مانده، شیخ بهایی از او با عنوان «فرزند» یاد کرده و میرداماد او را فرزند معنوی خود خوانده است. بنا بر روایتی مشهور، میرفندرسکی نیز از استادان او بوده است، اما برخی پژوهشگران معاصر گواهی مستند برای این شاگردی نیافته‌اند.

کناره‌گیری در کهک و سال‌های قم

ملاصدرا پس از پایان تحصیل، و احتمالاً پس از مرگ پدرش در حدود ۱۰۱۰ قمری، به شیراز بازگشت. اما به سبب نیافتن حامی و مخالفت گروهی از عالمان قشری با آرای فلسفی و عرفانی‌اش، به کهک، روستایی در نزدیکی قم، رفت. روایت مشهور از تکفیر و تبعید او از اصفهان سخن می‌گوید؛ برخی پژوهشگران این دوره را بیشتر کناره‌گیری و خلوتی خودخواسته می‌دانند. دوران خلوت او در کهک را پنج تا هفت سال دانسته‌اند؛ او در همین دوره به ریاضت و تأمل پرداخت و نگارش مهم‌ترین اثرش، «اسفار»، را در حدود ۱۰۱۵ قمری (۱۶۰۶ میلادی) آغاز کرد. پس از آن سال‌ها در قم تدریس کرد و با میرداماد در اصفهان مکاتبه داشت. مهم‌ترین شاگردانش، ملامحسن فیض کاشانی و عبدالرزاق فیاض لاهیجی، در همین دوره نزد او درس خواندند و بعدها دامادش شدند.

مدرسهٔ خان شیراز

الله‌وردی‌خان، حاکم فارس در روزگار شاه عباس، در شیراز مدرسه‌ای بنا نهاد که به مدرسهٔ خان شهرت یافت و به دست پسرش امام‌قلی‌خان کامل شد. این مدرسه برای آموزش فلسفه و دانش‌های طبیعی و ریاضی بنیاد شده بود و ملاصدرا گزینهٔ روشن تدریس در آن بود. او سرانجام در حدود ۱۰۴۰ قمری (۱۶۳۰ میلادی) به درخواست امام‌قلی‌خان برای همیشه به شیراز بازگشت، هرچند احتمالاً پیش از آن نیز با این مدرسه پیوند داشت. ملاصدرا کتاب «اسفار» را در ۱۰۳۸ قمری (۱۶۲۸ میلادی) در شیراز به پایان رساند. توماس هربرت، جهانگرد انگلیسی که در همان سال از شیراز دیدن کرد، از مدرسه‌ای در این شهر نوشته است که در آن فلسفه، نجوم، پزشکی، شیمی و ریاضیات تدریس می‌شد.

مهم‌ترین آثار

بیش از چهل‌وپنج اثر از ملاصدرا شناخته شده است که بیشتر آن‌ها به عربی است. مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از:

• الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (اسفار اربعه): دانشنامهٔ بزرگ فلسفی او که بر پایهٔ استعارهٔ چهار سفر سالک سامان یافته است.
• الشواهد الربوبیة، المبدأ و المعاد و المشاعر: بیان فشرده‌تر اصول حکمت متعالیه.
• العرشیة و مفاتیح الغیب.
• رسالهٔ سه اصل: مهم‌ترین اثر فارسی او که در نقد عالمان ظاهربین نوشته شد.
• کسر اصنام الجاهلیة: در نقد صوفی‌نمایان.
• تفسیرهایی بر سوره‌های قرآن، شرح اصول کافی و حاشیه‌هایی بر «شفا»ی ابن‌سینا و شرح «حکمة الاشراق» سهروردی.

حکمت متعالیه

ملاصدرا نظامی فلسفی پدید آورد که آن را «حکمت متعالیه» نامید و در آن فلسفهٔ مشایی ابن‌سینا، حکمت اشراق سهروردی، عرفان نظری ابن عربی و کلام شیعه را با هم پیوند داد. مهم‌ترین اصول آن عبارت‌اند از: «اصالت وجود»، یعنی این‌که آنچه واقعیت دارد وجود است و ماهیت از آن انتزاع می‌شود؛ «تشکیک وجود»، یعنی وجود حقیقتی یگانه با مراتب گوناگون شدت و ضعف است؛ و «حرکت جوهری»، یعنی جهان مادی نه تنها در ویژگی‌ها بلکه در ذات و جوهر خود پیوسته در حال دگرگونی است. او همچنین از «اتحاد عاقل و معقول» دفاع کرد و نفس را «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» دانست؛ یعنی نفس از ماده پدید می‌آید و در سیر تکامل خود به تجرد می‌رسد. برهان او برای اثبات وجود خدا به «برهان صدیقین» شهرت دارد.

مرگ و آرامگاه

ملاصدرا در راه هفتمین سفر حج خود در بصره درگذشت. تاریخ سنتی مرگ او ۱۰۵۰ قمری (۱۶۴۰ میلادی) است، اما نوه‌اش محمد علم‌الهدی، پسر فیض کاشانی، سال ۱۰۴۵ قمری (۱۶۳۵–۱۶۳۶ میلادی) را آورده است؛ ناتمام ماندن آخرین آثار او در ۱۰۴۴ قمری نیز این تاریخ را تأیید می‌کند. به گزارش همین نوه، پیکر او را به نجف بردند و در صحن حرم امام علی به خاک سپردند.

میراث و جایگاه امروز

اثر ملاصدرا در نسل‌های نخست پس از او محدود بود، اما از سدهٔ نوزدهم میلادی، به‌ویژه با شرح‌ها و آموزش‌های حکیمانی چون ملاهادی سبزواری، اندیشه‌اش محور اصلی آموزش فلسفه در حوزه‌های ایران شد. امروز بسیاری از پژوهشگران او را مهم‌ترین فیلسوف جهان اسلام در سده‌های اخیر می‌دانند و آثارش در ایران، اروپا و آمریکا بررسی می‌شود؛ نفوذ او در شبه‌قاره هند نیز موضوع پژوهش است. در تقویم رسمی ایران، اول خرداد روز بزرگداشت ملاصدرا است. مدرسهٔ خان شیراز هنوز پابرجاست و خیابان‌ها و مراکز علمی بسیاری به نام او نام‌گذاری شده‌اند. زندگی او دستمایهٔ مجموعهٔ تلویزیونی «روشن‌تر از خاموشی» به کارگردانی حسن فتحی و رمان «مردی در تبعید ابدی» نوشتهٔ نادر ابراهیمی شده است.