شاه اسماعیل یکم

زندگی و خاندان

اسماعیل در ۱۷ ژوئیهٔ ۱۴۸۷ (۸۹۲ قمری) در اردبیل به دنیا آمد. پدرش شیخ حیدر مرشد طریقت صوفیانهٔ صفویه بود؛ طریقتی که شیخ صفی‌الدین اردبیلی (۱۲۵۲–۱۳۳۴) بنیاد نهاده بود و در سدهٔ پانزدهم، به دست شیخ جنید و شیخ حیدر، به جنبشی ستیزه‌جو با پیروانی جنگاور تبدیل شد. این پیروان که بیشتر از ایلات ترکمن آناتولی و آذربایجان بودند، به سبب کلاه سرخ دوازده‌ترکشان قزلباش خوانده می‌شدند. مادر اسماعیل، حلیمه بیگم (مشهور به عالم‌شاه بیگم)، دختر اوزون حسن، فرمانروای نیرومند آق‌قویونلو بود.

در ۱۴۸۸ شیخ حیدر در نبرد با شروانشاه و آق‌قویونلوها کشته شد. در ۱۴۹۴ آق‌قویونلوها برادر بزرگ اسماعیل، علی میرزا، را نیز کشتند و اسماعیلِ هفت‌ساله که اکنون رهبر طریقت بود، مخفیانه به لاهیجان برده شد و در پناه کارکیا میرزا علی، فرمانروای گیلان، زیر نظر عالمان پرورش یافت. به گزارش منابع، او در همان سال نسخه‌ای مصور از شاهنامه را به میزبانش هدیه داد.

برآمدن و تاج‌گذاری در تبریز

اسماعیل در دوازده‌سالگی از پناهگاه بیرون آمد و در تابستان ۱۵۰۰ حدود هفت هزار جنگجوی قزلباش را از ایل‌های استاجلو، روملو، تکلو، شاملو، ذوالقدر، افشار و قاجار در ارزنجان گرد آورد. قزلباشان نخست به شروان تاختند و شروانشاه فرخ یسار را شکست دادند و باکو را گرفتند. سپس در نبرد شرور نزدیک نخجوان، الوند بیگ آق‌قویونلو را با وجود برتری شمار سپاه او شکست دادند.

اسماعیل در سال ۹۰۷ قمری (۱۵۰۱ میلادی) پیروزمندانه وارد تبریز شد و بر تخت نشست و عنوان «پادشاه ایران» را برگزید. او بی‌درنگ مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی را دین رسمی کشور اعلام کرد؛ در سرزمینی که در آن زمان بیشتر مردمش سنی‌مذهب بودند. این سیاست با زور و خشونت همراه بود: فرقه‌های صوفیانهٔ سنی منحل شدند و مخالفان سرکوب و گاه کشته شدند. اسماعیل همچنین از سوی پیروانش در جایگاهی قدسی نشانده می‌شد و خود نیز در اشعارش ادعاهایی فراتر از پادشاهی داشت.

یکپارچه‌سازی ایران

در دههٔ نخست سلطنت، اسماعیل با سرعتی کم‌مانند بیشتر ایران را گشود:

• در ۱۵۰۳ در نبرد همدان سلطان مراد آق‌قویونلو را شکست داد و عراق عجم و فارس را گرفت.
• در ۱۵۰۴ مازندران، گرگان و یزد را به قلمرو خود افزود.
• در ۱۵۰۷ دیاربکر را گرفت و در ۱۵۰۸ به بغداد رسید و به حکومت آق‌قویونلوها پایان داد؛ در بغداد آرامگاه‌های خلفای عباسی و آرامگاه ابوحنیفه و عبدالقادر گیلانی به دستور او ویران شد که تنش مذهبی گسترده‌ای در منطقه پدید آورد.
• در ۱۵۱۰ در نبرد مرو ازبکان را شکست داد؛ محمد شیبانی‌خان (شیبک‌خان) در این نبرد کشته شد و خراسان به قلمرو صفوی پیوست.

به این ترتیب تا سال ۱۵۱۰ سرزمینی از شروان و قفقاز تا خلیج فارس و از بین‌النهرین تا خراسان زیر فرمان او درآمد. اسماعیل برای مهار قدرت روزافزون سرداران قزلباش، به‌تدریج دیوانیان ایرانی (تاجیک) را به مقام‌هایی چون «وکیل» گماشت؛ امری که رقابت میان این دو گروه را به یکی از مسائل اصلی دولت صفوی تبدیل کرد.

چالدران و سال‌های پایانی

تبلیغ صفویان در میان ایلات ترکمن آناتولی، که رعایای عثمانی بودند، و شورش‌های هواداران صفوی در آن سرزمین، دو دولت را رو‌در‌روی هم قرار داد. سلطان سلیم یکم عثمانی به ایران لشکر کشید و در ۲۳ اوت ۱۵۱۴ در دشت چالدران سپاه صفوی را شکست داد. سپاه عثمانی از توپخانه و تفنگداران ینی‌چری بهره می‌برد و سواران قزلباش، با همهٔ دلاوری، در برابر آتش توپ‌ها تاب نیاوردند. اسماعیل زخمی شد و نزدیک بود اسیر شود. سلیم در ۵ سپتامبر وارد تبریز شد، اما نارضایتی سپاهیانش او را به عقب‌نشینی واداشت. با این حال عثمانیان شرق آناتولی و بخش‌هایی از بین‌النهرین علیا را ضمیمه کردند.

شکست چالدران هالهٔ شکست‌ناپذیری اسماعیل را فروریخت. او پس از آن دیگر در هیچ لشکرکشی شرکت نکرد، به میگساری روی آورد و ادارهٔ امور را به وزیرش میرزا شاه حسین سپرد. در همین سال‌ها کوشید با دولت‌های اروپایی و ممالیک مصر برای مقابله با عثمانی پیوند بسازد، اما نتیجه‌ای به دست نیامد.

مرگ و آرامگاه

شاه اسماعیل در ۲۳ مه ۱۵۲۴ (۹۳۰ قمری) در ۳۶ سالگی درگذشت و پسر ده‌ساله‌اش تهماسب یکم جانشین او شد. پیکرش را به اردبیل بردند و در مجموعهٔ آرامگاه و خانقاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، کنار آرامگاه نیای خاندان، به خاک سپردند. این مجموعه در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

شعر، هنر و اندیشهٔ شاهی

شاه اسماعیل با تخلص «خطایی» شعر می‌سرود؛ بیشتر سروده‌هایش به ترکی آذربایجانی و برای مریدان ترک‌زبان قزلباش بود و شمار اندکی شعر فارسی نیز از او بر جای مانده است. دیوان او در تاریخ ادبیات ترکی آذربایجانی جایگاهی مهم دارد.

اسماعیل به حماسه‌های ملی ایران دلبستگی داشت و سه تن از پسرانش را به نام شاهان و پهلوانان شاهنامه، تهماسب، سام و بهرام، نامید. او با چیرگی بر آق‌قویونلوها و تیموریان، دو مکتب بزرگ نگارگری تبریز و هرات را زیر یک پرچم گرد آورد؛ هنرمندانی چون کمال‌الدین بهزاد از هرات و سلطان محمد از تبریز در کارگاه سلطنتی کنار هم کار کردند و کار بر نسخه‌های بزرگی چون «شاهنامهٔ شاه تهماسبی» آغاز شد. در معماری اما دوران او دستاورد بزرگی ندارد و مهم‌ترین اقدامش تبدیل اردبیل به مرکز دودمانی و زیارتی صفویان بود.

میراث و جایگاه امروز

دودمانی که اسماعیل بنیاد نهاد بیش از دو قرن فرمان راند و بسیاری از مورخان دوران صفوی را سرآغاز تاریخ ایران نوین می‌دانند. یکپارچگی سرزمینی، دیوان‌سالاری متمرکز و به‌ویژه رسمیت یافتن تشیع، هویت سیاسی و مذهبی ایران را برای سده‌های بعد شکل داد. در همان حال، شیوهٔ خشن گسترش مذهب رسمی و ویرانی آرامگاه‌های مقدس سنیان در بغداد از جنبه‌های مناقشه‌برانگیز کارنامهٔ اوست.

امروز تندیس‌هایی از او در اردبیل و باکو برپاست و در جمهوری آذربایجان، به پاس شعر ترکی‌اش، نامش بر یکی از بخش‌های باکو (خطایی)، ایستگاه متروی باکو و بالاترین نشان نظامی آن کشور («نشان شاه اسماعیل») نهاده شده است.