خشایارشا

تبار و ولیعهدی

خشایارشای یکم پسر داریوش بزرگ و آتوسا، دختر کوروش بزرگ، بود و در حدود ۵۱۸ پیش از میلاد زاده شد. نام او در پارسی باستان «خشیارشا» به معنای «فرمانروای دلیران» است و در یونانی «کسرکسس» خوانده شده است. داریوش پیش از خشایارشا از همسر نخست خود پسرانی داشت که بزرگ‌ترینشان آرتوبازان بود؛ اما خشایارشا که نخستین پسر داریوش پس از پادشاهی و نوهٔ دختری کوروش بود، به ولیعهدی برگزیده شد. هرودوت نفوذ آتوسا را در این گزینش مؤثر می‌داند. بنا بر گزارش‌ها، خشایارشا از حدود ۴۹۸ پیش از میلاد در کاخ شاهی بابل می‌زیست. همسر اصلی او آمستریس بود و از او پسرانی چون داریوش (ولیعهد)، ویشتاسپ و اردشیر و دخترانی چون آمیتیس داشت. آموزش شاهزادگان پارسی، آن‌گونه که نویسندگان یونانی وصف کرده‌اند، سوارکاری، تیراندازی، شکار و آموختن راستگویی را در بر می‌گرفت و احتمالاً خشایارشا نیز چنین پرورشی یافته بود.

آغاز پادشاهی: مصر و بابل

داریوش در مهر ۴۸۶ پیش از میلاد درگذشت و خشایارشا در حدود ۳۲ سالگی بی‌آنکه با مخالفت جدی روبه‌رو شود، بر تخت نشست. نخستین کار او سرکوب شورش مصر بود که در سال‌های پایانی پدرش آغاز شده بود؛ این شورش در ۴۸۴ پیش از میلاد فرونشانده شد و برادرش هخامنش به شهربانی مصر گمارده شد. بابل نیز دو بار شورید: یک بار در ۴۸۴ و بار دیگر از ۴۸۲ تا ۴۸۱ پیش از میلاد. پس از این شورش‌ها خشایارشا عنوان «شاه بابل» را از القاب خود کنار گذاشت و ایالت بزرگ بابل را به واحدهای کوچک‌تر تقسیم کرد. نویسندگان یونانی از ویرانی پرستشگاه‌های بابل به دست او سخن گفته‌اند، اما برخی مورخان امروزی، مانند املی کورت، این گزارش‌ها را اغراق‌آمیز یا برخاسته از دشمنی با پارسیان می‌دانند.

لشکرکشی به یونان

داریوش در میانهٔ تدارک لشکرکشی دوم به یونان درگذشته بود و خشایارشا، به تشویق سردارانی چون ماردونیه، این کار را پی گرفت. از ۴۸۳ پیش از میلاد آبراهه‌ای در شبه‌جزیرهٔ آتوس کنده شد، انبارهای آذوقه در تراکیه آماده شد و دو پل شناور بر تنگهٔ هلسپونت (داردانل) ساخته شد. هرودوت نوشته است که چون توفان پل نخست را ویران کرد، خشایارشا دستور داد دریا را تازیانه بزنند؛ این روایت از منابع یونانی است و در منابع ایرانی بازتابی ندارد. هرودوت شمار سپاه را میلیون‌ها نفر نوشته، اما پژوهشگران امروزی این رقم را بسیار اغراق‌آمیز می‌دانند و شمار واقعی را بسیار کمتر برآورد می‌کنند.

• ترموپیل (۴۸۰ پ.م.): سپاه پارسی پس از سه روز نبرد، با دور زدن گذرگاه، نیروی یونانی به فرماندهی لئونیداس، پادشاه اسپارت، را شکست داد.
• گرفتن آتن: بیشتر آتنیان شهر را ترک کرده بودند؛ خشایارشا آکروپولیس را گرفت و شهر را به آتش کشید که لایهٔ ویرانی آن در باستان‌شناسی آتن شناخته شده است.
• سالامیس (۴۸۰ پ.م.): ناوگان یونانی در تنگهٔ سالامیس بر نیروی دریایی هخامنشی پیروز شد و خشایارشا با بخش بزرگ سپاه به آسیا بازگشت.
• پلاته و میکاله (۴۷۹ پ.م.): سپاهی که به فرماندهی ماردونیه در یونان مانده بود، در پلاته شکست خورد و ماردونیه کشته شد؛ ناوگان پارسی نیز در میکاله آسیب دید و لشکرکشی به سرزمین اصلی یونان پایان یافت.

ساخت‌وسازها در تخت جمشید و شوش

خشایارشا پس از بازگشت، بخش بزرگی از توان خود را صرف ساخت‌وساز کرد. در تخت جمشید، دروازهٔ ملل (دروازهٔ همهٔ کشورها) و کاخ هدیش را ساخت، آپادانا و خزانه را که پدرش آغاز کرده بود کامل کرد و ساخت تالار صدستون را آغاز کرد که در دوران پسرش اردشیر یکم به پایان رسید. در شوش نیز ساختمان‌هایی برآورد و ساخت کاخی را که پدرش آغاز کرده بود پی گرفت. او همچنین راه شاهی و شبکهٔ چاپارخانه‌های پدرش را نگه داشت. از او سنگ‌نبشته‌های متعددی برجای مانده است، از جمله کتیبهٔ دروازهٔ ملل، کتیبه‌اش در گنج‌نامهٔ همدان در کنار کتیبهٔ داریوش، کتیبهٔ صخره‌ای وان در ترکیهٔ امروزی و کتیبه‌ای در تخت جمشید که به «کتیبهٔ دیوها» شهرت دارد و در آن از برانداختن پرستش دیوها در سرزمینی نام‌نبرده سخن رفته است.

دین

خشایارشا مانند پدرش در کتیبه‌ها خود را برگزیدهٔ اهوره‌مزدا می‌داند. تفسیر «کتیبهٔ دیوها» و نسبت او با آیین زرتشتی میان پژوهشگران محل بحث است. به گزارش منابع، او در برابر آیین‌های دیگر همان سیاست پیشینیان را داشت: به آیین‌های محلی احترام می‌گذاشت، اما با مراکزی که کانون شورش می‌شدند سخت‌گیر بود.

مرگ و آرامگاه

خشایارشا در اوت ۴۶۵ پیش از میلاد به دست اردوان (آرتابانوس)، فرماندهٔ نگهبانان شاهی، کشته شد. گزارش‌های یونانی دربارهٔ جزئیات این توطئه یکسان نیستند؛ سرانجام پسرش اردشیر یکم بر تخت نشست. آرامگاه خشایارشا را معمولاً یکی از چهار آرامگاه صخره‌ای نقش رستم می‌دانند که درست کنار آرامگاه داریوش است؛ این آرامگاه کتیبهٔ نام‌دار ندارد و انتساب آن بر پایهٔ ترتیب و شباهت بناهاست.

بازتاب در منابع و فرهنگ

بیشتر آگاهی ما دربارهٔ خشایارشا از منابع یونانی، به‌ویژه هرودوت و نمایشنامهٔ «ایرانیان» اثر آیسخولوس (۴۷۲ پ.م.)، است که نگاهی عموماً منفی به او دارند؛ پژوهشگرانی چون پیر بریان این تصویر را کلیشه‌ای و یک‌سویه دانسته‌اند. بسیاری از پژوهشگران خشایارشا را همان «اخشورش» در کتاب استر در عهد عتیق می‌دانند، اما میزان تاریخی بودن آن داستان محل بحث است. اپرای «سرسه» اثر هندل (۱۷۳۸) دربارهٔ اوست. تصویر خشایارشا در فیلم آمریکایی «۳۰۰» (۲۰۰۷) به‌سبب چهرهٔ اغراق‌آمیز و غیرتاریخی‌اش، در ایران اعتراض‌های فراوانی برانگیخت. امروز بناهای او در تخت جمشید، به‌ویژه دروازهٔ ملل، از شناخته‌شده‌ترین نمادهای ایران باستان هستند.