داریوش بزرگ

تبار و جوانی

داریوش یکم، که در منابع فارسی «داریوش بزرگ» یا «داریوش کبیر» خوانده می‌شود، پسر ارشد ویشتاسپ و نوهٔ آرشام از شاخه‌ای دیگر از خاندان هخامنشی بود. دانشنامهٔ ایرانیکا زادن او را در حدود ۵۵۰ پیش از میلاد می‌داند. نام مادرش روشن نیست؛ برخی منابع او را رودوگونه دانسته‌اند و برخی پژوهش‌های تازه‌تر، بر پایهٔ لوح‌های تخت جمشید، از زنی به نام ایردبامه یاد می‌کنند. بنا بر سنگ‌نبشتهٔ بیستون، ویشتاسپ در ۵۲۲ پیش از میلاد در پارت بود و با شورشیان آنجا جنگید. به گزارش هرودوت، داریوش پیش از پادشاهی در لشکرکشی کمبوجیهٔ دوم به مصر نیزه‌دار شاه بود.

رسیدن به پادشاهی

پس از مرگ کمبوجیه، کسی با نام بردیا، پسر کوروش، بر تخت نشست. داریوش در سنگ‌نبشتهٔ بیستون می‌گوید که بردیای واقعی پیش‌تر به فرمان کمبوجیه کشته شده بود و این مدعی، مُغی به نام گئوماتا بود که خود را بردیا جا زده بود. به روایت او، داریوش همراه شش تن از بزرگان پارسی، از جمله اوتانس و گئوبروو، در ۲۹ سپتامبر ۵۲۲ پیش از میلاد این مدعی را در دژ سیکایااووتیش در ماد کشتند و داریوش به پادشاهی رسید. هرودوت داستان‌های دیگری، مانند شیههٔ اسب داریوش، دربارهٔ برگزیده شدن او آورده است. گروهی از مورخان امروزی روایت رسمی داریوش را با تردید می‌نگرند و احتمال می‌دهند کسی که کشته شد، خودِ بردیای پسر کوروش بوده است؛ این بحث هنوز پایان نیافته است.

فرونشاندن شورش‌ها و سنگ‌نبشتهٔ بیستون

با به تخت نشستن داریوش، در بیشتر ایالت‌ها، از ایلام و بابل تا ماد، پارس، پارت و مصر، شورش برخاست. داریوش با پشتیبانی سپاهی وفادار و یارانش همهٔ این شورش‌ها را در حدود یک سال فرونشاند و در نوشتهٔ خود از شکست نُه «شاه دروغین» سخن می‌گوید. گزارش این رویدادها را در سنگ‌نبشتهٔ بیستون در نزدیکی کرمانشاه به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی نوشت. این کتیبه که در سدهٔ نوزدهم به کوشش هنری راولینسون رونویسی و خوانده شد، کلید اصلی رمزگشایی خط میخی بود. محوطهٔ بیستون در سال ۲۰۰۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

سازمان‌دهی شاهنشاهی

مهم‌ترین میراث داریوش سامان دادن به ساختار اداری و اقتصادی قلمرو بود:

• شهربانی‌ها (ساتراپی‌ها): قلمرو به ایالت‌هایی با خراج معین تقسیم شد؛ هرودوت از بیست ایالت نام می‌برد. کنار هر شهربان، دبیر، خزانه‌دار و فرماندهٔ پادگان جداگانه‌ای بود و بازرسانی که «چشم و گوش شاه» خوانده می‌شدند.
• سکهٔ دریک: سکهٔ زرین دریک و سکهٔ سیمین هم‌سنگ آن در سراسر قلمرو رواج یافت و داد و ستد را آسان کرد.
• راه شاهی و چاپارخانه‌ها: راه شاهی از سارد تا شوش با ایستگاه‌هایی در فاصله‌های منظم بهبود یافت.
• آبراههٔ نیل به دریای سرخ: داریوش آبراهه‌ای میان شاخه‌ای از نیل و دریای سرخ را کامل کرد و در سنگ‌نبشته‌هایی در مصر از آن یاد کرد.
• زبان دیوانی: آرامی زبان مشترک دیوانی شد و پارسی باستان با خط میخی ویژه در کتیبه‌های شاهی به کار رفت.

لشکرکشی‌ها

داریوش در حدود ۵۱۵ پیش از میلاد سرزمین‌های کنارهٔ رود سند را به قلمرو افزود و در حدود ۵۱۳ پیش از میلاد با گذر از تنگهٔ بسفر بر پلی از قایق‌ها، به سرزمین سکاهای اروپایی لشکر کشید؛ سکاها با عقب‌نشینی از نبرد رو‌در‌رو پرهیز کردند، اما تراکیه و مقدونیه زیر فرمان هخامنشیان درآمدند. شورش شهرهای یونانی ایونیه (۴۹۹ تا ۴۹۳ پیش از میلاد) که آتن و ارتریا از آن پشتیبانی کردند و در آن سارد به آتش کشیده شد، به جنگ با یونان انجامید. سپاهی به فرماندهی داتیس و آرتافرن ارتریا را گرفت، اما در ۴۹۰ پیش از میلاد در نبرد ماراتن از آتنیان شکست خورد.

تخت جمشید، شوش و دیگر بناها

داریوش در حدود ۵۱۸ پیش از میلاد ساخت مجموعهٔ کاخ‌های پارسه (تخت جمشید) را آغاز کرد؛ کاخ آپادانا، کاخ تچر و خزانه از بناهای دوران او هستند و کار ساخت در زمان خشایارشا و جانشینانش ادامه یافت. در شوش نیز کاخی بزرگ ساخت و در لوح بنیاد آن از آوردن مصالح و صنعتگران از سرزمین‌های گوناگون سخن گفت. تخت جمشید در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

دین و اندیشهٔ شاهی

داریوش در کتیبه‌هایش بارها پادشاهی خود را خواست اهوره‌مزدا می‌داند و شورش‌ها را کار «دروغ» می‌شمارد. اینکه او زرتشتی بوده است یا نه، میان پژوهشگران محل بحث است. او در سرزمین‌های گشوده‌شده سیاست مدارای دینی را دنبال کرد، از بازسازی معبد اورشلیم پشتیبانی کرد و در مصر پرستشگاه‌هایی ساخت یا بازسازی کرد.

مرگ، آرامگاه و میراث

داریوش در حالی که برای لشکرکشی دیگری به یونان آماده می‌شد، با شورش مصر روبه‌رو شد و در مهر ۴۸۶ پیش از میلاد (اکتبر) در حدود ۶۴ سالگی درگذشت. پیکرش در آرامگاه صخره‌ای‌ای که در نقش رستم نزدیک تخت جمشید آماده کرده بود، به خاک سپرده شد. کتیبه‌های آرامگاه او را «شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه سرزمین‌ها» معرفی می‌کنند. پسرش خشایارشا، زادهٔ آتوسا دختر کوروش، جانشین او شد.

داریوش در تاریخ‌نگاری به‌عنوان سازمان‌دهندهٔ شاهنشاهی هخامنشی شناخته می‌شود؛ در دوران او قلمرو هخامنشی از دره سند تا بخش‌هایی از بالکان و مصر گسترده بود. بیستون و تخت جمشید، دو اثر برجای‌مانده از او، از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی ایران هستند و نام و نقش او در کتاب‌های درسی، سکه‌ها و آثار هنری معاصر بازتاب یافته است.