اردشیر بابکان

تبار و خاندان

اردشیر یکم، که در منابع فارسی «اردشیر بابکان» یا «اردشیر پاپکان» خوانده می‌شود، بنیان‌گذار دودمان ساسانی است. نام او صورت فارسی میانهٔ «ارتخشیر» است که با نام اردشیرهای هخامنشی هم‌ریشه است. زادن او را حدود ۱۸۰ میلادی می‌دانند. دربارهٔ تبار او روایت‌ها یکسان نیستند: به گزارش طبری، اردشیر پسر بابک (پاپک) و نوهٔ ساسان بود و ساسان متولی آتشکدهٔ آناهید در استخر بود؛ اما در «کارنامهٔ اردشیر بابکان» و شاهنامهٔ فردوسی، اردشیر فرزند ساسان، از نوادگان دارا، و دختر بابک، فرمانروای محلی پارس، معرفی شده است. پژوهشگران روایت دوم را بیشتر کوششی برای پیوند دادن دودمان تازه با شاهان کهن ایران می‌دانند.

برآمدن در پارس

به روایت طبری، اردشیر در روستایی در پیرامون استخر زاده شد و در هفت‌سالگی نزد تیری، فرماندهٔ دژ دارابگرد، فرستاده شد و پس از مرگ او جانشینش شد. در همین دوران، بابک در حدود ۲۰۵ یا ۲۰۶ میلادی بر گوچهر، فرمانروای بازرنگی استخر، شورید و استخر را گرفت و پسر بزرگش شاپور را جانشین خود کرد. پس از مرگ بابک و شاپور، اردشیر فرمانروای پارس شد. سکه‌ها و شواهد دیگر نشان می‌دهند که نقش بابک در این شورش شاید بزرگ‌تر از آن بوده که منابع بعدی گزارش کرده‌اند.

اردشیر سپس کرمان را گرفت، فرمانروای اصفهان و والی شوش را شکست داد و خوزستان و میشان (کرانهٔ خلیج فارس) را ضمیمهٔ قلمرو خود کرد. در همین دوران در اردشیرخوره (شهر گور، فیروزآباد امروزی) شهری مدور، کاخ و دژی برپا کرد که بقایای آن‌ها، از جمله قلعه دختر و کاخ اردشیر، هنوز برجاست.

نبرد هرمزدگان و پایان اشکانیان

قدرت‌گیری اردشیر سرانجام اردوان چهارم، شاه اشکانی، را به واکنش واداشت. دو سپاه در ۲۸ آوریل ۲۲۴ میلادی در دشت هرمزدگان رو‌در‌رو شدند. اردوان در این نبرد کشته شد و با مرگ او فرمانروایی نزدیک به پنج سدهٔ اشکانیان پایان یافت. نقش‌برجستهٔ فیروزآباد صحنه‌هایی از این نبرد را نشان می‌دهد که در یکی از آن‌ها شاپور، پسر اردشیر، دادبنداد، دبیر بزرگ اردوان، را از اسب به زیر می‌افکند. دربارهٔ سال تاج‌گذاری رسمی اردشیر در تیسفون میان پژوهشگران اختلاف هست؛ تاریخ‌هایی از ۲۲۴ تا ۲۲۷ میلادی پیشنهاد شده است.

شاهنشاهی و جنگ با روم

اردشیر عنوان «شاهنشاه ایران» را برگزید و بسیاری از خاندان‌های بزرگ اشکانی، چون سورن و کارن، به خواست یا ناخواست با او همراه شدند. در شرق، فرمانروایان کوشانی و توران به او خراج دادند. در غرب، نخستین کوشش او برای گرفتن شهر مستحکم هترا ناکام ماند. در حدود ۲۳۰ میلادی به قلمرو روم در میان‌رودان تاخت و نصیبین را محاصره کرد. امپراتور روم، سوروس الکساندر، در ۲۳۲ میلادی به ایران لشکر کشید؛ این جنگ بی‌نتیجه ماند و هر دو سو تلفات سنگینی دادند؛ با این حال سوروس الکساندر در روم جشن پیروزی گرفت و پیمان صلحی نیز بسته نشد. در منابع عربی و فارسی دورهٔ اسلامی از این جنگ یادی نشده است. در سال‌های پایانی پادشاهی اردشیر، در حدود ۲۳۷ و ۲۳۸ میلادی، سپاه ساسانی نصیبین و حران را گرفت و هترا نیز در ۲۴۰ میلادی گشوده شد.

اندیشهٔ ایرانشهری و سیاست دینی

اردشیر در شکل‌گیری ایدئولوژی شاهی ساسانی نقشی بنیادین داشت. او خود را «مزداپرست» و دارندهٔ فرّهٔ ایزدی معرفی می‌کرد و در سکه‌ها و کتیبه‌هایش خود را «شاهنشاه ایران که چهر از ایزدان دارد» می‌خواند. در دوران او «ایران» (ایرانشهر) که پیش‌تر مفهومی دینی و قومی بود، نام رسمی قلمرو سیاسی شد. بر پشت سکه‌هایش آتشدان شاهی نقش شد که نماد پیوند شاهی با دین زرتشتی بود. سنت‌های بعدی از هیربدی به نام تنسر به‌عنوان یاور دینی او یاد می‌کنند و «نامهٔ تنسر» را به این دوره نسبت می‌دهند، هرچند متن کنونی آن در دوره‌های بعد بازنویسی شده است.

آثار و شهرسازی

اردشیر شهرهای بسیاری بنیاد نهاد یا بازسازی کرد. افزون بر اردشیرخوره، شهر به‌اردشیر در کنار تیسفون از بناهای اوست. نقش‌برجسته‌های او در فیروزآباد، نقش رجب و نقش رستم آغازگر هنر سنگ‌نگاری ساسانی‌اند. در نقش‌برجستهٔ تاج‌گذاری نقش رستم، اردشیر و اهوره‌مزدا سواره رو‌در‌روی هم ایستاده‌اند و اهوره‌مزدا حلقهٔ شاهی را به او می‌دهد؛ زیر سم اسب اردشیر پیکر اردوان و زیر سم اسب اهوره‌مزدا پیکر اهریمن افتاده است. سکه‌های اردشیر نیز روند شکل‌گیری این ایدئولوژی را نشان می‌دهند: در سکه‌های نخستین، چهرهٔ اردشیر در یک رو و چهرهٔ پدرش بابک در روی دیگر نقش شده است؛ در سکه‌های بعدی، اردشیر با تاج ویژهٔ خود و آتشدان بر پشت سکه دیده می‌شود و در گروهی دیگر چهرهٔ او و پسرش شاپور رو‌در‌روی هم آمده است. بناهای ساسانی فیروزآباد در سال ۲۰۱۸ در قالب «منظر باستان‌شناختی ساسانی منطقهٔ فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.

جانشینی و درگذشت

اردشیر برای پیشگیری از کشمکش جانشینی، پسرش شاپور را در ۱۲ آوریل ۲۴۰ میلادی شریک پادشاهی خود کرد؛ سکه‌هایی با چهرهٔ هر دو شاه از این دوران برجاست. تاریخ دقیق مرگ اردشیر روشن نیست، اما بیشتر پژوهشگران آن را حدود ۲۴۲ میلادی می‌دانند. پس از او شاپور یکم به‌تنهایی فرمانروای شاهنشاهی شد.

اردشیر در ادب و روایت ایرانی

داستان زندگی اردشیر در متن پهلوی «کارنامهٔ اردشیر بابکان» و در شاهنامهٔ فردوسی با آمیزه‌ای از تاریخ و افسانه آمده است؛ داستان‌هایی چون گریختن اردشیر از دربار اردوان همراه کنیزک او و نبرد با «هفتواد» و کرم او از این دست‌اند و گزارش تاریخی به شمار نمی‌آیند. اندرزهایی نیز به نام «عهد اردشیر» به او نسبت داده شده که ترجمه‌های عربی آن در دورهٔ اسلامی شهرت داشت و در کتاب‌های اخلاق و سیاست نقل می‌شد. دودمانی که او بنیاد نهاد بیش از چهار سده بر ایران فرمان راند.