اسماعیل سامانی
دربارهٔ اسماعیل سامانی
زندگی و خاندان
ابوابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی در شوّال ۲۳۴ قمری (مه ۸۴۹ میلادی) در فرغانه به دنیا آمد. پدرش احمد بن اسد از فرمانروایان محلی فرارود (ماوراءالنهر) و برادر بزرگترش نصر بن احمد (نصر یکم) بود. سامانیان نسب خود را به دهقانی زرتشتی به نام سامانخدا از نواحی بلخ میرساندند که به دست اسد بن عبدالله قسری، والی اموی خراسان، مسلمان شده بود. این خاندان خود را از تبار خاندان پارتی مهران، یکی از هفت خاندان بزرگ دوران ساسانی، میدانست؛ هرچند پژوهشگران این ادعا را بیشتر تلاشی برای کسب اعتبار میدانند. به هر روی، سامانیان به فارسی سخن میگفتند و بسیاری از عنوانها و سنتهای دیوانی پیش از اسلام را به کار میبردند.
اسماعیل در نوجوانی پدرش را از دست داد و برادرش نصر سرپرستی او را بر عهده گرفت. نصر از سوی خلیفهٔ عباسی فرمان حکومت فرارود را داشت و از سمرقند فرمان میراند.
حکومت بخارا و کشمکش با نصر
در سال ۲۶۰ قمری (۸۷۴ میلادی)، پس از فروپاشی قدرت طاهریان و ناامن شدن بخارا، فقیهان این شهر از نصر یاری خواستند و او اسماعیلِ حدوداً بیستوششساله را به حکومت بخارا فرستاد. مردم شهر از آمدن او استقبال کردند و او با سرکوب راهزنان و اوباش، آرامش را به شهر بازگرداند.
چندی بعد میان دو برادر بر سر سهم مالیات اختلاف افتاد و در سال ۲۷۵ قمری (۸۸۸ میلادی) کار به جنگ کشید. اسماعیل پیروز شد، اما برادرش را برکنار نکرد و او را با احترام به سمرقند بازگرداند و همچنان به نام او حکومت کرد. این رفتار که دستمایهٔ حکایتهای فراوان در ادبیات فارسی شد، دلیل سیاسی نیز داشت: فرمان رسمی خلیفه به نام نصر بود و برکناری او میتوانست بهانهای برای دستاندازی صفاریان به فرارود فراهم کند. پس از مرگ نصر در سال ۲۷۹ قمری (۸۹۲ میلادی)، اسماعیل فرمانروای همهٔ فرارود شد و بخارا را پایتخت خود قرار داد.
فتوحات در فرارود
اسماعیل در سال ۸۹۳ میلادی به سرزمین ترکان لشکر کشید و شهر طراز، مرکز ترکان قارلق، را گرفت؛ در این لشکرکشی شمار زیادی برده و چارپا به غنیمت گرفته شد و کلیسایی نسطوری به مسجد تبدیل شد. او سپس به حکومت محلی اُسروشنه پایان داد و قلمرو سامانی را تا کرانهٔ سیحون گسترش داد. در خوارزم نیز بخش جنوبی در دست خوارزمشاهان آفریغی ماند و بخش شمالی به کارگزار سامانی سپرده شد. لشکرکشیهای او مرزهای شمالی را چنان امن کرد که به گزارش منابع، باروهای بخارا و سمرقند مدتی بیاستفاده ماند؛ امری که بعدها، هنگام فشار قراخانیان بر سامانیان، به زیان این دودمان تمام شد.
پیروزی بر عمرو لیث صفاری
مهمترین رویداد دوران اسماعیل، رویارویی با عمرو لیث صفاری، برادر و جانشین یعقوب لیث، بود. عمرو از خلیفه معتضد عباسی فرمان حکومت فرارود را خواسته بود و خلیفه که از قدرت صفاریان بیمناک بود، دو طرف را به رویارویی کشاند. منابع اولیه، که بیشتر هواخواه سامانیاناند، عمرو را متجاوز میدانند؛ اما برخی پژوهشگران یادآور شدهاند که سامانیان نیز با پناه دادن به مخالفان عمرو و پیشروی در خوارزم زمینهٔ جنگ را فراهم کرده بودند.
در بهار ۲۸۷ قمری (۹۰۰ میلادی) دو سپاه در نزدیکی بلخ روبهرو شدند. به روایت منابع، سواران اسماعیل از نظر شمار و ساز و برگ فروتر بودند، اما با پیوستن بخشی از سپاه عمرو به اسماعیل، عمرو شکست خورد و اسیر شد. اسماعیل او را به بغداد فرستاد و خلیفه در عوض فرمان حکومت خراسان، طبرستان، ری و اصفهان را به نام اسماعیل صادر کرد.
طبرستان، ری و روابط با خلافت
در همان سال سپاه سامانی به فرماندهی محمد بن هارون سرخسی در گرگان محمد بن زید، فرمانروای زیدی طبرستان، را شکست داد و او از زخمهایش درگذشت؛ به این ترتیب طبرستان به قلمرو سامانی پیوست. اندکی بعد محمد بن هارون خود سر به شورش برداشت و اسماعیل پسرش احمد را به شمال ایران فرستاد؛ سپاه سامانی ری و قزوین را نیز گرفت، هرچند این نواحی در دوران جانشینان او از دست رفت.
اسماعیل همواره خود را فرمانبردار خلیفه نشان میداد و برای او هدیه میفرستاد، اما خراج نمیپرداخت و در عمل فرمانروایی مستقل بود؛ با این حال هرگز عنوانی بالاتر از «امیر» برای خود برنگزید.
مرگ و آرامگاه
اسماعیل در سالهای پایانی نیز با هجوم ترکان به فرارود روبهرو شد و آن را دفع کرد. او پس از بیماریای طولانی در صفر ۲۹۵ قمری (۲۴ نوامبر ۹۰۷ میلادی) در نزدیکی بخارا درگذشت و پسرش احمد جانشین او شد. سامانیان پس از مرگ به او لقب «امیر ماضی» دادند.
بنای آجری مشهور به آرامگاه سامانیان یا «آرامگاه اسماعیل سامانی» در بخارا از شاهکارهای معماری آغاز سدهٔ چهارم قمری و نمونهای برجسته از آجرکاری ایرانی است. تاریخ ساخت آن محل بحث است: برخی آن را به دوران اسماعیل، برخی به پدرش احمد و برخی به نوهاش نصر دوم نسبت میدهند. در این بنا سه گور یافت شده که یکی از آنها بنا بر کتیبهای از آنِ نصر دوم است، و وقفنامهای کهن نشان میدهد که اسماعیل زمینی را برای ساخت آرامگاه پدرش وقف کرده بود. این بنا بخشی از مرکز تاریخی بخارا در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
منش، فرهنگ و میراث
تقریباً همهٔ منابع کهن اسماعیل را به دادگری، سخاوت و سادهزیستی ستودهاند. خواجه نظامالملک در سیاستنامه او را «سخت عادل» با خصلتهای نیکوی فراوان توصیف کرده و حکایتهایی از دادگری او آورده است. در دوران او بخارا به یکی از مراکز مهم علمی و دینی شرق جهان اسلام تبدیل شد و مسجدها و مدرسههای بسیاری ساخته شد؛ به نقل منابع، رسالهٔ «السواد الاعظم» در عقاید حنفی به فرمان او تدوین شد.
- او زمینهساز دولتی شد که در دهههای بعد، در دوران جانشینانش، کانون شکوفایی شعر و نثر فارسی و علوم شد.
- پول ملی تاجیکستان «سامانی» نام دارد و تصویر او بر اسکناس ۱۰۰ سامانی آمده است.
- بلندترین قلهٔ تاجیکستان، که پیشتر «قلهٔ استالین» و «قلهٔ کمونیسم» نام داشت، به «قلهٔ اسماعیل سامانی» تغییر نام یافت.
امروز اسماعیل سامانی در تاجیکستان نماد هویت ملی به شمار میرود و در ایران نیز از بنیادگذاران نخستین دولتهای بزرگ ایرانی پس از اسلام شناخته میشود.
خط زمان
- ۸۴۹ م
تولد در فرغانه
تولد در شوال ۲۳۴ قمری؛ فرزند احمد بن اسد سامانی.
- ۸۷۴ م
حکومت بخارا
برادرش نصر یکم او را به درخواست فقیهان بخارا به حکومت این شهر فرستاد.
- ۸۸۸ م
جنگ با نصر
پیروزی بر برادرش در نبرد بر سر مالیات؛ با این حال نصر را بر حکومت باقی گذاشت.
- ۸۹۲ م
امارت فرارود
پس از مرگ نصر، فرمانروای همهٔ فرارود شد و بخارا را پایتخت کرد.
- ۸۹۳ م
فتح طراز
لشکرکشی به سرزمین ترکان و گرفتن طراز، مرکز قارلقها.
- ۹۰۰ م
پیروزی بر عمرو لیث
شکست و اسارت عمرو لیث صفاری نزدیک بلخ؛ خلیفه حکومت خراسان را به او سپرد.
- ۹۰۱ م
لشکرکشی به شمال ایران
پس از گرفتن طبرستان از زیدیان، سپاهش شورش محمد بن هارون را سرکوب کرد و ری و قزوین را گرفت.
- ۹۰۷ م
درگذشت
درگذشت در صفر ۲۹۵ قمری نزدیک بخارا و جانشینی پسرش احمد.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ سدههای نخستین اسلامی
پادشاهان و فرمانروایان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ اسماعیل سامانی
اسماعیل سامانی که بود؟
امیر سامانی فرارود (۸۹۲–۹۰۷ م) و خراسان (۹۰۰–۹۰۷ م) که سامانیان را به قدرتی بزرگ تبدیل کرد و بخارا را پایتخت خود ساخت.
اسماعیل سامانی چگونه عمرو لیث را شکست داد؟
در سال ۹۰۰ میلادی نزدیک بلخ، با وجود کمتر بودن سوارانش، با پیوستن بخشی از سپاه عمرو به او پیروز شد و عمرو را اسیر کرد و به بغداد فرستاد.
آرامگاه اسماعیل سامانی کجاست؟
او در بخارا به خاک سپرده شد. بنای مشهور به آرامگاه سامانیان در بخارا به نام او شناخته میشود، هرچند انتساب دقیق بنا و سال ساخت آن محل بحث پژوهشگران است.
چرا پول تاجیکستان «سامانی» نام دارد؟
تاجیکستان پس از استقلال، اسماعیل سامانی را نماد ملی خود قرار داد؛ واحد پول این کشور و بلندترین قلهاش به نام او نامگذاری شده است.
اسماعیل سامانی چند سال حکومت کرد؟
از ۸۹۲ تا ۹۰۷ میلادی، حدود پانزده سال (شانزده سال قمری)، بهعنوان امیر همهٔ فرارود حکومت کرد؛ پیش از آن نیز از ۸۷۴ حاکم بخارا بود.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.