شاپور یکم
دربارهٔ شاپور یکم
تبار و جوانی
شاپور یکم پسر اردشیر بابکان، بنیانگذار دودمان ساسانی، بود. نام او از «خشایثیهپوثره» در ایرانی باستان به معنای «شاهزاده» گرفته شده است. سال زادن او روشن نیست، اما او پیش از ۲۲۴ میلادی به سن جنگاوری رسیده بود و بسیاری آن را حدود ۲۱۵ میلادی میدانند. در «کارنامهٔ اردشیر بابکان» داستانی افسانهگون آمده که مادر شاپور دختر اردوان اشکانی بوده و موبدان کودک را هفت سال از چشم اردشیر پنهان داشتهاند؛ پژوهشگران این روایت را داستانی برای پیوند دادن ساسانیان با اشکانیان میدانند.
همشاهی و به تخت نشستن
شاپور در جنگهای پدرش با اشکانیان، از جمله نبرد هرمزدگان (۲۲۴ م)، شرکت داشت؛ در نقشبرجستهٔ فیروزآباد او را در حال به زیر افکندن دادبنداد، دبیر بزرگ اردوان، از اسب میبینیم. اردشیر او را «شایستهترین» فرزندانش دانست و در ۱۲ آوریل ۲۴۰ میلادی شریک پادشاهی خود کرد. پس از مرگ اردشیر، در حدود ۲۴۲ میلادی، شاپور بهتنهایی فرمانروا شد. او نخستین شاه ایرانی بود که عنوان «شاهنشاه ایران و انیران» را به کار برد.
جنگها با روم
بیشترین آوازهٔ شاپور بهسبب پیروزیهایش بر روم است. او در کتیبهٔ خود از سه لشکرکشی بزرگ سخن میگوید:
- گوردیان سوم: رومیان در ۲۴۳ میلادی در رسائنا سپاه ساسانی را شکست دادند، اما در ۲۴۴ در نبرد میسیکه شکست خوردند و امپراتور جوان گوردیان سوم جان باخت. جانشینش، فیلیپ عرب، صلحی با ایران بست و پانصد هزار دینار زر پرداخت.
- لشکرکشی دوم: در حدود ۲۵۲ یا ۲۵۳ میلادی شاپور سپاهی بزرگ رومی را در باربالیسوس شکست داد، به سوریه تاخت و انطاکیه را گشود؛ دورا اروپوس نیز در همین دوران به دست ساسانیان افتاد.
- اسارت والرین: در ۲۶۰ میلادی، در نبردی نزدیک ادسا (الرها)، امپراتور والرین و بخش بزرگی از سپاهش اسیر شاپور شدند؛ رویدادی که در تاریخ روم بیسابقه بود.
پس از آن، شاپور تا آسیای کوچک پیش رفت، اما شکستهایی از نیروهای رومی و اذینه، فرمانروای پالمیر، خوردند و بخشی از میانرودان رومی دوباره از دست ساسانیان بیرون رفت. شاپور بیشتر به غنیمت و کوچاندن اسیران توجه داشت تا نگهداشتن سرزمینهای رومی.
سرنوشت والرین پس از اسارت روشن نیست. نویسندگان مسیحی بعدی، که او را بهسبب آزار مسیحیان نکوهش میکردند، نوشتهاند که شاپور هنگام سوار شدن بر اسب پا بر پشت او مینهاد و او در خواری مرد؛ پژوهشگران امروزی این روایتها را بیشتر تبلیغاتی میدانند. آنچه روشنتر است، اسکان اسیران رومی در شهرهای ایران و بهکارگیری آنان در ساختوسازهای بزرگ است.
شرق و قفقاز
شاپور در آغاز پادشاهی یگانهاش به سرکوب «مادهای کوهستان» در گیلان پرداخت و سپس به شرق لشکر کشید. او در کتیبهاش مدعی است قلمرو کوشانیان را تا پیشاور در دست دارد. پسرانش را به فرمانروایی ایالتها گماشت: بهرام در گیلان، نرسه در سکستان و هرمزد در ارمنستان. ارمنستان و گرجستان نیز زیر نفوذ ساسانیان درآمدند.
سنگنبشتهها و نقشبرجستهها
مهمترین سند برجایمانده از شاپور، سنگنبشتهٔ سهزبانهٔ کعبهٔ زرتشت در نقش رستم است که به فارسی میانه، پارتی و یونانی نوشته شده و گزارش جنگها، فهرست ایالتها، بزرگان دربار و آتشکدههایی را که او بنیاد نهاد در بر دارد. نقشبرجستهٔ پیروزی او در نقش رستم صحنهٔ شاپور سواره را نشان میدهد که یک امپراتور رومی در برابرش زانو زده و امپراتوری دیگر در کنار او ایستاده است؛ این دو را معمولاً فیلیپ عرب و والرین میدانند. نقشبرجستههای مشابهی در تنگ چوگان بیشاپور نیز دیده میشود. تندیس بزرگ شاپور در غار شاپور نزدیک بیشاپور از چشمگیرترین پیکرههای دوران ساسانی است. کتیبهٔ حاجیآباد نیز از هنر تیراندازی او در برابر بزرگان سخن میگوید.
شهرسازی و آبادانی
شاپور بسیاری از اسیران رومی، از جمله صنعتگران و مهندسان، را در خوزستان، پارس و دیگر ایالتها اسکان داد. او شهرهای بیشاپور در فارس و جندیشاپور (وهاندیوشاپور) در خوزستان را بنیاد نهاد؛ جندیشاپور بعدها، بهویژه در دوران خسرو انوشیروان، به کانون دانش و پزشکی بدل شد. ساخت یا بازسازی نیشابور نیز به او نسبت داده میشود. سدِ بند قیصر بر رود کارون در شوشتر را به کار اسیران رومی در دوران او نسبت میدهند؛ این بنا بخشی از «سازههای آبی تاریخی شوشتر» است که در ۲۰۰۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. بیشاپور نیز در ۲۰۱۸ در قالب منظر باستانشناختی ساسانی فارس جهانی شد.
سیاست دینی
شاپور در همهٔ کتیبههایش خود را «مزداپرست» میخواند و آتشکدههای بسیاری بنیاد نهاد؛ کرتیر، موبد پرنفوذ، در این دوران رو به برآمدن بود. با این حال، شاپور با آیینهای دیگر مدارا میکرد. مانی، بنیانگذار آیین مانوی، به دربار او راه یافت و کتاب «شاپورگان» را به فارسی میانه به نام او نوشت؛ شاپور به آیین مانی نگروید، اما به او اجازهٔ تبلیغ داد. در تلمود نیز از «شابور ملکا» با نیکی یاد شده و از دوستی او با شموئیل، از دانشوران یهودی، سخن رفته است.
درگذشت و جانشینان
شاپور به گزارش بیشتر منابع در بهار ۲۷۰ میلادی (احتمالاً اردیبهشت/مه) در بیشاپور بر اثر بیماری درگذشت. پسرش هرمزد یکم جانشین او شد و دو پسر دیگرش، بهرام یکم و نرسه، نیز بعدها به پادشاهی رسیدند. شاپور را همراه با پدرش، اردشیر، پایهگذار قدرت ساسانیان در برابر روم میدانند و نام او در نام شهرهایی چون نیشابور و جندیشاپور ماندگار شده است.
خط زمان
- حدود ۲۱۵ م
زادن شاپور
زادن شاپور، پسر اردشیر بابکان؛ سال دقیق نامعلوم است.
- ۲۲۴ م
نبرد هرمزدگان
شرکت در نبرد پدرش با اردوان چهارم که به پایان اشکانیان انجامید.
- ۲۴۰ م
همشاهی با اردشیر
تاجگذاری بهعنوان شریک پادشاهی پدر در ۱۲ آوریل ۲۴۰.
- حدود ۲۴۲ م
پادشاهی یگانه
فرمانروایی بهتنهایی پس از مرگ اردشیر؛ پیوستن مانی به دربار.
- ۲۴۴ م
نبرد میسیکه
شکست سپاه روم، مرگ گوردیان سوم و صلح با فیلیپ عرب.
- ۲۵۲/۲۵۳ م
باربالیسوس و انطاکیه
شکست سپاه روم در باربالیسوس و گشودن انطاکیه.
- ۲۶۰ م
اسارت والرین
شکست رومیان نزدیک ادسا و اسارت امپراتور والرین و سپاهش.
- ۲۷۰ م
درگذشت
مرگ شاپور بر اثر بیماری در بیشاپور و جانشینی هرمزد یکم.
- ۲۰۰۹ م
ثبت جهانی سازههای شوشتر
ثبت سازههای آبی شوشتر، از جمله بند قیصر منسوب به دوران او، در یونسکو.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ ساسانیان
پادشاهان و فرمانروایان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ شاپور یکم
والرین چگونه اسیر شاپور شد؟
در ۲۶۰ میلادی، در نبردی نزدیک ادسا (الرها)، سپاه شاپور امپراتور والرین و بخش بزرگی از سپاه روم را اسیر کرد؛ این رویداد در نقشبرجستههای نقش رستم و بیشاپور نقش شده است.
بیشاپور را چه کسی ساخت؟
شهر بیشاپور در نزدیکی کازرون فارس به فرمان شاپور یکم و به گزارش منابع با بهکارگیری اسیران رومی ساخته شد.
سنگنبشتهٔ کعبهٔ زرتشت چیست؟
کتیبهای سهزبانه (فارسی میانه، پارتی و یونانی) از شاپور یکم بر دیوار کعبهٔ زرتشت در نقش رستم که جنگها، قلمرو و بزرگان دربار او را گزارش میکند.
مجسمهٔ شاپور کجاست؟
تندیس بزرگ شاپور یکم در غار شاپور در کوههای نزدیک بیشاپور، در شهرستان کازرون استان فارس، قرار دارد.
شاپور یکم چه زمانی درگذشت؟
بیشتر منابع مرگ او را در ۲۷۰ میلادی، بر اثر بیماری و در بیشاپور، میدانند؛ پسرش هرمزد یکم جانشین او شد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.