کوروش بزرگ

تبار و خاندان

کوروش دوم که در منابع فارسی با عنوان «کوروش بزرگ» یا «کوروش کبیر» شناخته می‌شود، بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی است. بیشتر پژوهشگران زادن او را حدود سال ۶۰۰ پیش از میلاد می‌دانند. پدرش کمبوجیهٔ یکم شاه انشان در پارس بود و بنا بر گزارش هرودوت، مادرش ماندانا دختر آستیاگ (اژی‌دهاک)، واپسین پادشاه ماد، بود. کوروش در نوشته‌های خود نیاکانش را کوروش یکم و چیش‌پیش برمی‌شمارد و خود را «شاه انشان» می‌نامد. همسر او کاساندانا از خاندان هخامنشی بود و دو پسرش کمبوجیهٔ دوم و بردیا و دخترانش، از جمله آتوسا و آرتیستونه، از او بودند.

کودکی در میان تاریخ و افسانه

دربارهٔ کودکی کوروش گزارش مستند چندانی در دست نیست. هرودوت روایتی افسانه‌گون آورده است: آستیاگ در خواب دید که از دخترش ماندانا چیزی برمی‌آید که همهٔ آسیا را می‌پوشاند، پس فرمان داد نوزاد را بکشند، اما هارپاگ کودک را به شبانی سپرد و کوروش در خانهٔ او بزرگ شد تا آنکه در ده‌سالگی هویتش آشکار شد. پژوهشگران این داستان را الگویی رایج در روایت‌های کهن دربارهٔ بنیان‌گذاران می‌دانند و آن را گزارش تاریخی به شمار نمی‌آورند. استرابون نیز نوشته است که نام نخستین او «آگراداتس» بوده است. گزنفون در «کوروش‌نامه» (کوروپدیا) چهره‌ای آرمانی از کوروش ساخته که بیشتر اثری اخلاقی و ادبی است تا زندگی‌نامه‌ای دقیق.

برآمدن و پیروزی بر ماد

کوروش در سال ۵۵۹ پیش از میلاد پس از پدرش شاه انشان شد، اما در آغاز همچنان زیر فرمان مادها بود. بنا بر «سالنامهٔ نبونئید» و گزارش هرودوت، آستیاگ به او لشکر کشید؛ هارپاگ، سردار ماد، با بخشی از سپاه به کوروش پیوست و جنگ که از حدود ۵۵۳ آغاز شده بود، در ۵۵۰ پیش از میلاد با شکست آستیاگ و گشوده شدن هگمتانه پایان یافت. کوروش جان آستیاگ را بخشید و گنجینهٔ هگمتانه را به پاسارگاد برد. با این پیروزی سرزمین‌های تابع ماد، از جمله پارت و بلخ، زیر فرمان او درآمدند.

لیدیه، آسیای کوچک و شرق ایران

کرزوس، پادشاه ثروتمند لیدیه، با حمله به کاپادوکیه با کوروش درگیر شد. پس از نبردی بی‌نتیجه در پتریا، کوروش در زمستان به قلمرو لیدیه پیش رفت، سارد را محاصره کرد و گشود و کرزوس را اسیر کرد. تاریخ این رویداد را معمولاً حدود ۵۴۶ پیش از میلاد می‌دانند، هرچند درستی آن مورد بحث است. بنا بر هرودوت، کوروش کرزوس را نکشت و او را در شمار مشاوران خود نگه داشت. سپس سرداران او، مازارس و هارپاگ، شهرهای یونانی ایونیه و سرزمین‌های لوکیه و کاریه را گرفتند. کوروش در سال‌های پس از آن به شرق لشکر کشید و سرزمین‌هایی چون باختر، سغد، رخج و خوارزم را به قلمرو خود افزود.

فتح بابل و استوانهٔ کوروش

در پاییز ۵۳۹ پیش از میلاد، سپاه کوروش در نبرد اپیس بر بابلیان پیروز شد. سیپار بی‌جنگ تسلیم شد و چند روز بعد نیروهای گئوبروو بی‌آنکه مقاومتی ببینند وارد بابل شدند؛ نبونئید، پادشاه بابل، دستگیر شد و کوروش در ۲۹ اکتبر ۵۳۹ به شهر درآمد. با این فتح، میان‌رودان و سرزمین‌های وابسته به آن در غرب به قلمرو هخامنشی پیوستند.

استوانهٔ کوروش لوحی گلی به خط میخی اکدی است که پس از این فتح در پی‌ریزی معبد اسگیله در بابل نهاده شد. این استوانه در ۱۸۷۹ کشف شد و اکنون در موزهٔ بریتانیا نگهداری می‌شود. در متن آن نبونئید ناپارسا خوانده شده و از بازگرداندن تندیس‌های خدایان به پرستشگاه‌ها و بازگشت مردمان جابه‌جاشده به سرزمین‌هایشان سخن رفته است. برخی آن را «نخستین منشور حقوق بشر» نامیده‌اند؛ اما بسیاری از مورخان و موزهٔ بریتانیا آن را در چارچوب سنت دیرینهٔ بیانیه‌های آغاز پادشاهی در میان‌رودان تفسیر می‌کنند و کاربرد مفهوم امروزی حقوق بشر را برای آن نابه‌هنگام می‌دانند.

شیوهٔ فرمانروایی و سیاست دینی

کوروش در منابع یونانی و یهودی به مدارا با آیین‌ها و رسوم مردمان سرزمین‌های گشوده‌شده شناخته می‌شود. در کتاب عزرا آمده است که او به یهودیان تبعیدی اجازهٔ بازگشت به اورشلیم و بازسازی معبد را داد، و در کتاب اشعیا از او با عنوان «مسیح» (برگزیدهٔ خداوند) یاد شده است؛ به همین سبب کوروش در سنت یهودی جایگاهی ویژه دارد. او ساختار اداری شهربانی (ساتراپی) را که پس از او داریوش گسترش داد، پایه‌گذاری کرد و پاسارگاد را به پایتختی برگزید. دربارهٔ باورهای دینی شخص کوروش میان پژوهشگران اتفاق نظر وجود ندارد. برخی مفسران معاصر، مانند ابوالکلام آزاد، او را با ذوالقرنینِ قرآن یکی دانسته‌اند، اما این دیدگاهی تفسیری و مورد بحث است.

مرگ و آرامگاه پاسارگاد

اسناد میخی بابلی نشان می‌دهند که کوروش در سال ۵۳۰ پیش از میلاد درگذشت و پسرش کمبوجیهٔ دوم جانشین او شد. دربارهٔ چگونگی مرگش روایت‌ها گوناگون است: هرودوت می‌نویسد او در جنگ با ماساگت‌ها و ملکهٔ آنان تهم‌ریس (تومیریس) در آسیای میانه کشته شد؛ کتسیاس از نبرد با دربیک‌ها سخن می‌گوید و گزنفون مرگ او را آرام و در پایتخت خود توصیف می‌کند.

آرامگاه کوروش در پاسارگاد در استان فارس بنایی سنگی با سکویی شش‌پله‌ای و اتاقکی با بام شیب‌دار است. آریستوبولوس، همراه اسکندر، آن را دیده و وصف کرده است و بنا بر گزارش‌ها، اسکندر پس از غارت آرامگاه فرمان مرمت آن را داد. این بنا در دورهٔ اسلامی به «مشهد مادر سلیمان» شهرت داشت و در سدهٔ نوزدهم جهانگردان اروپایی آن را با آرامگاه کوروش یکی دانستند.

میراث و جایگاه امروز

کوروش هم در تاریخ‌نگاری یونانی و هم در سنت یهودی چهره‌ای ستوده است و در ایران امروز از نمادهای هویت تاریخی به شمار می‌رود. پاسارگاد در سال ۲۰۰۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. در مهر ۱۳۵۰ (۱۹۷۱) جشن‌های ۲۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی با حضور محمدرضا شاه پهلوی در کنار آرامگاه او برگزار شد و استوانهٔ کوروش نماد آن جشن‌ها بود. این استوانه در ۱۳۸۹ برای چند ماه به امانت در موزهٔ ملی ایران به نمایش درآمد. هفتم آبان در سال‌های اخیر در میان برخی علاقه‌مندان به‌طور غیررسمی «روز کوروش» خوانده می‌شود و گروه‌هایی در پاسارگاد گرد می‌آیند؛ این روز در تقویم رسمی ایران ثبت نشده است. نام و چهرهٔ کوروش در ادبیات، هنر و آثار نمایشی بسیاری در جهان بازتاب یافته است.