محمدرضا شاه پهلوی

کودکی و تحصیل

محمدرضا پهلوی در ۴ آبان ۱۲۹۸ خورشیدی (۲۶ اکتبر ۱۹۱۹) در تهران به دنیا آمد. پدرش رضاخان، که بعدها رضاشاه شد، و مادرش تاج‌الملوک آیرملو بود و خواهر دوقلویش اشرف نام داشت. او شش ساله بود که پدرش به پادشاهی رسید و در ۱۳۰۵ رسماً ولیعهد شد. در سال ۱۹۳۱ برای تحصیل به مدرسهٔ شبانه‌روزی لو روزه در سوئیس رفت و نخستین ولیعهد ایرانی بود که برای تحصیل به خارج فرستاده شد. پس از بازگشت، از دانشکدهٔ افسری تهران با درجهٔ ستوان دومی فارغ‌التحصیل شد. در سال ۱۳۱۷ با فوزیه، خواهر ملک فاروق پادشاه مصر، ازدواج کرد.

رسیدن به سلطنت در دوران اشغال

پس از اشغال ایران به دست نیروهای بریتانیا و شوروی و استعفای اجباری رضاشاه، محمدرضا با پیشنهاد محمدعلی فروغی در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ در ۲۱ سالگی سوگند یاد کرد و به سلطنت رسید. سال‌های نخست پادشاهی او با حضور نیروهای خارجی، آزادی نسبی مطبوعات و احزاب و رقابت نیروهای سیاسی گوناگون همراه بود. پس از جنگ و خروج نیروهای شوروی، حکومت خودمختار آذربایجان و کردستان در آذر ۱۳۲۵ با سیاست‌های احمد قوام و ورود ارتش پایان یافت.

در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ شاه در مراسمی در دانشگاه تهران هدف تیراندازی قرار گرفت و زخمی شد. پس از این رویداد، حزب توده غیرقانونی اعلام شد و مجلس مؤسسان با بازنگری در قانون اساسی، حق انحلال مجلس را به شاه داد و مجلس سنا نیز تشکیل شد.

ملی شدن نفت و رویداد ۲۸ مرداد

در اسفند ۱۳۲۹ قانون ملی شدن صنعت نفت تصویب شد و در اردیبهشت ۱۳۳۰ محمد مصدق با رأی مجلس نخست‌وزیر شد. اختلاف شاه و نخست‌وزیر بر سر اختیارات، به‌ویژه فرماندهی ارتش، در سال‌های بعد شدت گرفت. در مرداد ۱۳۳۲ پس از ناکامی نخستین تلاش برای برکناری مصدق در ۲۵ مرداد، شاه ایران را به مقصد بغداد و سپس رم ترک کرد. در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دولت مصدق سقوط کرد و شاه به کشور بازگشت. شاه و هوادارانش این رویداد را «قیام ملی» می‌نامیدند، در حالی که بسیاری از مورخان و مخالفان آن را کودتایی با طراحی و پشتیبانی سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا می‌دانند؛ دولت آمریکا در سال ۲۰۱۳ با انتشار اسناد سیا نقش خود را در آن پذیرفت.

تمرکز قدرت و انقلاب سفید

پس از ۲۸ مرداد، قرارداد کنسرسیوم (۱۳۳۳) بهره‌برداری از نفت را با مشارکت شرکت‌های خارجی سامان داد و شاه نقش مستقیم‌تری در حکومت یافت. در اسفند ۱۳۳۵ ساواک تأسیس شد. ایران به پیمان بغداد (سنتو) پیوست و روابط نزدیکی با ایالات متحده برقرار کرد. او پیش‌تر، در بهمن ۱۳۲۹، با ثریا اسفندیاری ازدواج کرده بود و در ۱۳۳۸ با فرح دیبا ازدواج کرد.

در ۶ بهمن ۱۳۴۱ همه‌پرسی «انقلاب سفید» یا «انقلاب شاه و مردم» برگزار شد که اصلاحات ارضی، حق رأی زنان، سپاه دانش و سهیم شدن کارگران در سود کارخانه‌ها از مهم‌ترین بندهای آن بود. این برنامه با مخالفت بخشی از روحانیان و زمین‌داران روبه‌رو شد و دستگیری روح‌الله خمینی به اعتراض‌های ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ انجامید که سرکوب شد؛ خمینی در ۱۳۴۳ تبعید شد.

دههٔ پنجاه: درآمد نفت و «تمدن بزرگ»

شاه در ۴ آبان ۱۳۴۶، در چهل‌وهشتمین سالروز تولدش، تاج‌گذاری کرد و در مهر ۱۳۵۰ جشن‌های ۲۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی را در تخت جمشید برگزار کرد. افزایش شدید بهای نفت در ۱۹۷۳ درآمد دولت را چند برابر کرد و برنامه‌های بلندپروازانهٔ صنعتی، نظامی و عمرانی، که شاه از آن با عنوان حرکت به سوی «تمدن بزرگ» یاد می‌کرد، گسترش یافت. در اسفند ۱۳۵۳ نظام چندحزبی جای خود را به حزب واحد رستاخیز داد. در این دوره رشد اقتصادی، شهرنشینی و گسترش آموزش شتاب گرفت، اما تورم، نابرابری و فاصلهٔ حکومت با بخش‌هایی از جامعه نیز افزایش یافت.

انقلاب ۱۳۵۷، تبعید و مرگ

اعتراض‌های گسترده در سال ۱۳۵۷ به رهبری روح‌الله خمینی و با حضور گروه‌های گوناگون سیاسی، حکومت را با بحران روبه‌رو کرد. شاه پس از انتصاب شاپور بختیار به نخست‌وزیری، در ۲۶ دی ۱۳۵۷ (۱۶ ژانویهٔ ۱۹۷۹) ایران را ترک کرد و در ۲۲ بهمن همان سال نظام پادشاهی فروپاشید. او در تبعید به مصر، مراکش، باهاما، مکزیک، ایالات متحده و پاناما رفت و بیماری سرطانش، که پیش‌تر پنهان مانده بود، شدت یافت. سرانجام در ۵ مرداد ۱۳۵۹ (۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۸۰) در قاهره درگذشت و با مراسم رسمی دولت مصر در مسجد الرفاعی قاهره به خاک سپرده شد.

خانواده و آثار

او سه بار ازدواج کرد: با فوزیه (جدایی در ۱۳۲۷)، ثریا اسفندیاری (جدایی در ۱۳۳۶) و فرح دیبا. پنج فرزند داشت: شهناز از فوزیه، و رضا، فرحناز، علیرضا و لیلا از فرح. پسر بزرگش رضا پهلوی ولیعهد بود. از او کتاب‌هایی چون «مأموریت برای وطنم»، «انقلاب سفید»، «به سوی تمدن بزرگ» و «پاسخ به تاریخ» برجای مانده است.

داوری‌های تاریخی

ارزیابی دوران محمدرضا شاه همچنان محل اختلاف جدی است. هواداران و برخی پژوهشگران بر نوسازی اقتصادی و صنعتی، گسترش آموزش و بهداشت، اصلاحات ارضی، حق رأی زنان و جایگاه منطقه‌ای ایران در دوران او تأکید می‌کنند. منتقدان، از طیف‌های مذهبی، ملی و چپ، بر حکومت فردی، سرکوب مخالفان و نقش ساواک، محدودیت آزادی‌های سیاسی، وابستگی به ایالات متحده، رویداد ۲۸ مرداد، فساد و نابرابری انگشت می‌گذارند. در روایت رسمی جمهوری اسلامی از او چهره‌ای به‌شدت منفی ترسیم می‌شود، در حالی که بخشی از ایرانیان، به‌ویژه در سال‌های اخیر، با نگاهی مثبت‌تر از آن دوران یاد می‌کنند. بسیاری از مورخان علت سقوط حکومت را ترکیبی از عوامل اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و بین‌المللی می‌دانند.