روح‌الله خمینی

کودکی و تحصیلات

سید روح‌الله مصطفوی، که بعدها با نام روح‌الله خمینی شناخته شد، در شهر خمین به دنیا آمد. زادروز او در منابع رسمی ایران ۱ مهر ۱۲۸۱ (۲۴ سپتامبر ۱۹۰۲) ذکر می‌شود، اما در شناسنامه‌اش ۲۷ اردیبهشت ۱۲۷۹ ثبت شده است. پدرش، سید مصطفی، در کودکی او کشته شد و او زیر نظر مادر و عمه‌اش بزرگ شد. خمینی تحصیلات دینی را در خمین آغاز کرد، سپس در اراک نزد عبدالکریم حائری یزدی درس خواند و همراه او به قم رفت. در حوزهٔ علمیهٔ قم فقه، اصول، فلسفه و عرفان آموخت و خود به تدریس فلسفه و فقه پرداخت. همسرش خدیجه ثقفی بود و پسرانش مصطفی و احمد در فعالیت‌های سیاسی او نقش داشتند.

مخالفت با حکومت پهلوی و تبعید

خمینی در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ به مخالفت علنی با برنامه‌های محمدرضا شاه، از جمله «انقلاب سفید» و تصویب‌نامهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی، برخاست. بازداشت او در خرداد ۱۳۴۲ به اعتراضات ۱۵ خرداد انجامید. پس از سخنرانی او علیه قانون مصونیت مستشاران آمریکایی (کاپیتولاسیون)، در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ به ترکیه تبعید شد و در مهر ۱۳۴۴ به نجف رفت و حدود ۱۳ سال در آنجا ماند. در نجف مجموعه درس‌هایی دربارهٔ حکومت اسلامی ارائه کرد که با عنوان «ولایت فقیه» منتشر شد و مبنای نظری نظام بعدی قرار گرفت. پسر بزرگش مصطفی در سال ۱۳۵۶ در نجف درگذشت. در مهر ۱۳۵۷ از عراق خارج شد و در نوفل‌لوشاتو در حومهٔ پاریس مستقر شد و از آنجا رهبری اعتراض‌ها را ادامه داد.

انقلاب ۱۳۵۷ و تأسیس جمهوری اسلامی

پس از خروج شاه از ایران، خمینی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ به تهران بازگشت و ده روز بعد، در ۲۲ بهمن، انقلاب به پیروزی رسید. او مهدی بازرگان را به نخست‌وزیری دولت موقت منصوب کرد. در همه‌پرسی فروردین ۱۳۵۸ نظام جمهوری اسلامی تصویب شد و در آذر همان سال قانون اساسی مبتنی بر اصل ولایت فقیه به رأی گذاشته شد که او را در جایگاه رهبر قرار داد. به فرمان او نهادهایی چون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، جهاد سازندگی، کمیتهٔ امداد و بسیج تأسیس شدند. تسخیر سفارت آمریکا در آبان ۱۳۵۸ با حمایت او ادامه یافت و به قطع روابط ایران و آمریکا انجامید.

دوران رهبری (۱۳۵۸–۱۳۶۸)

بخش بزرگی از دوران رهبری خمینی با جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷) هم‌زمان بود. او در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ قطعنامهٔ ۵۹۸ شورای امنیت را پذیرفت و این تصمیم را به «نوشیدن جام زهر» تشبیه کرد. در این دوره درگیری‌های سیاسی داخلی، برکناری ابوالحسن بنی‌صدر از ریاست‌جمهوری (۱۳۶۰) و برخورد با گروه‌های مخالف رخ داد. بر پایهٔ گزارش‌های سازمان‌های حقوق بشری و اسناد منتشرشده، از جمله خاطرات حسینعلی منتظری، در تابستان ۱۳۶۷ و به دنبال حکمی منسوب به خمینی، هزاران زندانی سیاسی اعدام شدند؛ این رویداد از موضوعات بحث‌برانگیز دوران اوست. خمینی در بهمن ۱۳۶۷ فتوایی علیه سلمان رشدی، نویسندهٔ کتاب «آیات شیطانی»، صادر کرد و در فروردین ۱۳۶۸ منتظری را از قائم‌مقامی رهبری کنار گذاشت.

درگذشت و آرامگاه

خمینی در شب ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ (۳ ژوئن ۱۹۸۹) در تهران درگذشت و روز ۱۴ خرداد در ایران به‌عنوان سالروز درگذشت او تعطیل رسمی است. مراسم تشییع او با حضور جمعیتی بسیار بزرگ برگزار شد و پیکرش در نزدیکی بهشت زهرا به خاک سپرده شد، جایی که بعدها مجموعهٔ بزرگی به نام «حرم امام خمینی» ساخته شد. مجلس خبرگان رهبری پس از او سید علی خامنه‌ای را به رهبری برگزید. نوه‌اش سید حسن خمینی تولیت آرامگاه او را بر عهده دارد.

آثار، جایگاه و ارزیابی‌ها

از خمینی آثاری در فقه، اصول، عرفان و سیاست بر جای مانده است، از جمله «تحریرالوسیله»، «کشف اسرار» و «ولایت فقیه»؛ دیوان اشعار عرفانی او نیز پس از درگذشتش منتشر شد. مجلهٔ تایم او را «مرد سال ۱۹۷۹» نامید و در فهرست صد چهرهٔ تأثیرگذار قرن بیستم قرار داد. هواداران او را رهبری مذهبی و سیاسی می‌دانند که به نظام سلطنتی پایان داد و نظامی مبتنی بر اسلام شیعی بنیان نهاد؛ منتقدان او را مسئول محدودیت آزادی‌ها، سرکوب مخالفان و اعدام‌های دههٔ ۱۳۶۰ می‌دانند. نام و تصویر او پس از چند دهه همچنان در نهادها، مکان‌ها و گفتار رسمی جمهوری اسلامی حضور پررنگی دارد و او در رسانه‌های رسمی با عنوان «امام خمینی» یا «بنیان‌گذار جمهوری اسلامی» خوانده می‌شود.