سید حسن مدرس
دربارهٔ سید حسن مدرس
زندگی و تحصیل
سید حسن مدرس طباطبایی در حدود ۱۲۴۹ خورشیدی (۱۲۸۷ قمری / حدود ۱۸۷۰ میلادی) به دنیا آمد. منابع دربارهٔ زادگاه او همنظر نیستند: بیشتر آنان روستای سرابهکچو از توابع اردستان در استان اصفهان را ذکر کردهاند و برخی خود اردستان را. او در کودکی برای تحصیل نزد پدربزرگش میرعبدالباقی به روستای اسفه در حوالی قمشه (شهرضای کنونی) رفت و پس از درگذشت او، در حدود شانزدهسالگی برای ادامهٔ تحصیل راهی اصفهان شد.
مدرس در اصفهان نزد استادانی چون مرتضی ریزی، جهانگیرخان قشقایی و سید محمدباقر درچهای درس خواند و سپس به عراق رفت و در سامرا و نجف از محضر مراجعی چون آخوند خراسانی و سید محمدکاظم یزدی بهره برد. او تحصیلات حوزوی را تا درجهٔ اجتهاد ادامه داد و پس از بازگشت به اصفهان به تدریس فقه و اصول پرداخت؛ نام «مدرس» به سبب همین پیشهٔ تدریس بر او ماند.
ورود به مجلس شورای ملی
فعالیت سیاسی مدرس با عضویت در «انجمن مقدس ملی اصفهان» آغاز شد. بر پایهٔ اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه، گروهی از مجتهدان طراز اول باید بر انطباق مصوبات مجلس با شرع نظارت میکردند. در ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰)، همزمان با تشکیل دورهٔ دوم مجلس، مدرس با معرفی علمای نجف بهعنوان یکی از این مجتهدان ناظر به تهران آمد. او در دورهٔ سوم مجلس (۱۲۹۳ خورشیدی / ۱۹۱۴) از سوی مردم تهران به نمایندگی برگزیده شد و پس از آن در دورههای چهارم، پنجم و ششم نیز نمایندهٔ تهران بود.
مدرس در مجلس دوم با اعطای حق انتخاب به زنان مخالفت کرد؛ موضعی که در بررسیهای امروزی دیدگاههای او نیز مورد توجه قرار میگیرد. در منابع انگلیسیزبان از او با صفاتی چون «شجاع و فسادناپذیر» و از پرشورترین روحانیان هوادار حکومت مشروطهٔ واقعی یاد شده است.
مهاجرت و کمیتهٔ دفاع ملی
با آغاز جنگ جهانی اول، با وجود اعلام بیطرفی ایران، نیروهای روس، انگلیس و عثمانی وارد خاک کشور شدند. در ۱۲۹۴–۱۲۹۵ خورشیدی (۱۹۱۵–۱۹۱۶)، گروهی از نمایندگان و رجال در برابر پیشروی روسها تهران را ترک کردند و در قم «کمیتهٔ دفاع ملی» را تشکیل دادند که مدرس یکی از اعضای هیئت رهبری آن بود. پس از تصرف قم، این جریان به کرمانشاه رفت و مدرس در دولت موقتی که نظامالسلطنه مافی در مهاجرت تشکیل داد، سمت وزیر عدلیه را بر عهده گرفت و مدتی نیز در عراق، سوریه و عثمانی به سر برد.
مخالفت با قرارداد ۱۹۱۹ و کودتای ۱۲۹۹
مدرس پس از بازگشت به ایران از مخالفان جدی قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس بود که به باور منتقدانش ایران را عملاً تحتالحمایهٔ بریتانیا میکرد. پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ به رهبری سید ضیاءالدین طباطبایی و رضاخان، مدرس نیز همانند گروهی از رجال بازداشت شد و بیش از سه ماه در قزوین زندانی بود و پس از برکناری سید ضیاء آزاد شد.
رهبری اقلیت و رویارویی با رضاخان
مدرس در مجلس چهارم نایبرئیس مجلس و رهبر اکثریت شد. در مجلس پنجم (افتتاح ۱۳۰۲) که همزمان با قدرتگیری روزافزون رضاخان سردار سپه بود، رهبری اقلیت مخالف را بر عهده داشت. او در ۱۳۰۳ با طرح جمهوریخواهی که هواداران رضاخان پیش میبردند مخالفت کرد و این طرح با اعتراضهای گسترده کنار گذاشته شد. برخی پژوهشگران، از جمله صادق زیباکلام، انگیزهٔ اصلی مدرس و همفکرانش را نگرانی از تمرکز قدرت در دست رضاخان دانستهاند، نه صرفاً ملاحظات مذهبی.
مدرس در ۱۳۰۴ همراه چند نمایندهٔ دیگر، رضاخان رئیسالوزرا را استیضاح کرد و در آبان همان سال با طرح انقراض قاجار و واگذاری حکومت موقت به رضاخان مخالفت ورزید. در ۱۳۰۵ هدف سوءقصد قرار گرفت و زخمی شد، اما جان سالم به در برد. او در مجلس ششم نیز از منتقدان دولت بود.
تبعید و قتل
به دستور رضاشاه، مدرس در ۱۶ مهر ۱۳۰۷ دستگیر و پس از انتقال به دامغان و مشهد به خواف تبعید شد و حدود هفت سال در آنجا زیر نظر مأموران به سر برد. در ۲۲ مهر ۱۳۱۶ او را به کاشمر منتقل کردند و در شب ۱۰ آذر ۱۳۱۶ (۲۷ رمضان ۱۳۵۶ قمری / ۱ دسامبر ۱۹۳۷) در همانجا به قتل رسید. بر پایهٔ روایتهای تاریخی و آنچه در محاکمههای پس از شهریور ۱۳۲۰ مطرح شد، مأموران شهربانی او را مسموم و سپس خفه کردند؛ در دادگاهی که پس از سقوط رضاشاه برگزار شد، عاملان قتل و سرپاس مختاری، رئیس شهربانی وقت، بهعنوان مباشر یا معاون در قتل محکوم شدند.
آثار
از مدرس چند اثر فقهی و اصولی به جا مانده است، از جمله:
- تعلیقه بر «کفایهالاصول» آخوند خراسانی
- رسالههایی در اصول فقه، از جمله رساله در «ترتّب» و رساله در «شرط متأخر»
- رسالهای در عقود و ایقاعات
- همکاری در تدوین «اصول تشکیلات عدلیه»
- زندگینامهٔ خودنوشت که برای روزنامهٔ اطلاعات فرستاد
میراث و جایگاه امروز
- روز درگذشت او، ۱۰ آذر، در تقویم رسمی ایران «روز مجلس» نامگذاری شده است.
- مدفن او پس از شهریور ۱۳۲۰ به همت اهالی مشخص شد؛ آرامگاه او، بنایی با گنبد فیروزهای، و موزهٔ مدرس هر دو در شهر کاشمر قرار دارند.
- خانهای که او در دوران نمایندگی در تهران در آن زندگی میکرد، به موزه تبدیل شده است.
- تصویر او بر روی اسکناس ۱۰۰ ریالی جمهوری اسلامی ایران نقش بسته است.
- بزرگراه مدرس در تهران و خیابانهای بسیاری در شهرهای ایران به نام او نامگذاری شدهاند.
خط زمان
- حدود ۱۲۴۹ خ
تولد
تولد در سرابهکچو از توابع اردستان (۱۲۸۷ قمری).
- ۱۲۸۹ خ
ورود به مجلس دوم
آمدن به تهران بهعنوان یکی از مجتهدان ناظر بر مصوبات مجلس.
- ۱۲۹۳ خ
نمایندهٔ تهران
انتخاب به نمایندگی مردم تهران در دورهٔ سوم مجلس شورای ملی.
- ۱۲۹۵ خ
مهاجرت ملیون
عضویت در کمیتهٔ دفاع ملی و وزارت عدلیهٔ دولت موقت نظامالسلطنه.
- ۱۲۹۹ خ
بازداشت پس از کودتا
بازداشت پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ و زندان بیش از سه ماه در قزوین.
- ۱۳۰۳ خ
مخالفت با جمهوریخواهی
رهبری مخالفت با طرح جمهوری رضاخانی در مجلس پنجم.
- ۱۳۰۴ خ
مخالفت با انقراض قاجار
استیضاح رضاخان و مخالفت با واگذاری حکومت به او در آبان ۱۳۰۴.
- ۱۳۰۵ خ
سوءقصد
زخمی شدن در سوءقصدی که از آن جان سالم به در برد.
- ۱۳۰۷ خ
تبعید به خواف
دستگیری در ۱۶ مهر ۱۳۰۷ و تبعید به خواف به دستور رضاشاه.
- ۱۳۱۶ خ
قتل در کاشمر
انتقال به کاشمر در مهر ۱۳۱۶ و قتل به دست مأموران در ۱۰ آذر ۱۳۱۶.
چهرههای مرتبط
روحالله خمینیچهرهای که خمینی از او تأثیر پذیرفتمشاهیر دیگر دورهٔ قاجار
سیاستمداران و رجال دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ سید حسن مدرس
شهید مدرس چگونه درگذشت؟
مدرس پس از حدود هفت سال تبعید در خواف، به کاشمر منتقل شد و در شب ۱۰ آذر ۱۳۱۶ به دست مأموران شهربانی رضاشاه مسموم و خفه شد؛ عاملان این قتل پس از شهریور ۱۳۲۰ محاکمه و محکوم شدند.
آرامگاه مدرس کجاست؟
آرامگاه سید حسن مدرس در شهر کاشمر در استان خراسان رضوی قرار دارد.
چرا ۱۰ آذر روز مجلس است؟
۱۰ آذر سالروز قتل سید حسن مدرس، نمایندهٔ سرشناس مجلس شورای ملی، است و به همین مناسبت در تقویم رسمی ایران روز مجلس نام گرفته است.
مدرس چند دوره نمایندهٔ مجلس بود؟
او در مجلس دوم بهعنوان مجتهد ناظر حضور داشت و در دورههای سوم، چهارم، پنجم و ششم نمایندهٔ مردم تهران بود.
تصویر مدرس روی کدام اسکناس است؟
تصویر سید حسن مدرس بر روی اسکناس ۱۰۰ ریالی جمهوری اسلامی ایران چاپ شده است.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.