میرزا کوچک‌خان جنگلی

زندگی و خاندان

میرزا یونس، مشهور به میرزا کوچک‌خان جنگلی، در ۲۱ مهر ۱۲۵۹ خورشیدی (اکتبر ۱۸۸۰) در محلهٔ قدیمی استادسرای رشت در خانواده‌ای میانه‌حال و مذهبی به دنیا آمد. پدرش میرزا بزرگ نام داشت و از همین رو پسر را «میرزا کوچک» خواندند. منابع پدر او را از بازرگانان یا ملاکان رشت دانسته‌اند. میرزا دو برادر و دو خواهر داشت. دربارهٔ تبار خاندان او دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است؛ بیشتر منابع آنان را گیلک و اهل رشت می‌دانند و یکی از پژوهشگران نیز آنان را از کردهای رشوند منطقهٔ رودبار و الموت دانسته است.

اطرافیانش او را مردی تنومند، فروتن، صریح‌اللهجه و پایبند به اصول اخلاقی توصیف کرده‌اند که از دخانیات و مشروبات الکلی پرهیز می‌کرد و اهل ورزش بود. او تنها در سال‌های پایانی عمر ازدواج کرد.

تحصیل و پیوستن به مشروطه

میرزا کوچک در نوجوانی در مدرسهٔ حاج حسن (صالح‌آباد) و مدرسهٔ جامع رشت صرف و نحو و علوم دینی آموخت و سپس در مدرسهٔ صالحیهٔ قزوین و مدتی در مدرسهٔ محمودیهٔ تهران به تحصیل حوزوی ادامه داد. به نوشتهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، او در ۱۹۰۸ میلادی مسیر طلبگی را رها کرد و به مشروطه‌خواهان پیوست.

در دورهٔ استبداد صغیر، پس از به توپ بستن مجلس، کوشید به مقاومت تبریز بپیوندد اما بیماری مانع از حضور فعال او شد. سپس به مجاهدان جبههٔ شمال پیوست و در فتح قزوین شرکت کرد و در تیر ۱۲۸۸ (ژوئیهٔ ۱۹۰۹) از فرماندهان رده‌پایین نیروهایی بود که به فرماندهی سپهدار تنکابنی تهران را فتح کردند. در جریان این نبردها زخمی شد و برای درمان به باکو و تفلیس رفت. پس از آن کنسولگری روسیه او را برای چند سال از گیلان تبعید کرد.

آغاز نهضت جنگل

در ۱۲۹۳ خورشیدی، هم‌زمان با آغاز جنگ جهانی اول، میرزا که از تبعید به رشت بازگشته بود، از ستم نیروهای روس بر مردم گیلان به‌شدت متأثر شد. با آنکه ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، نیروهای روس در شمال و انگلیس در جنوب کشور حضور داشتند. میرزا با گروهی از هم‌فکرانش در جنگل‌های فومنات قیامی را آغاز کرد که به نهضت جنگل مشهور شد و مرکز آن نخست در کسما بود. چهره‌هایی چون دکتر حشمت، میرزا حسین کسمایی و حاج احمد کسمایی از یاران او بودند و بازرگانان، کسبه و کشاورزان نیز از او پشتیبانی کردند.

جنگلی‌ها سازمانی به نام «هیئت اتحاد اسلام» تشکیل دادند و هدف خود را بیرون راندن نیروهای بیگانه، رفع بی‌عدالتی و مبارزه با استبداد اعلام کردند. آنان روزنامه‌ای به نام «جنگل» منتشر می‌کردند و با شیوه‌های کمین و شبیخون بارها نیروهای روس و متحدان محلی آنان را شکست دادند. به نوشتهٔ منابع، جنگلی‌ها در این دوره می‌کوشیدند وفاداری خود را به دولت مرکزی نشان دهند و با رجال تهران مکاتبه داشتند.

نبرد منجیل و رویارویی با انگلیس

پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، بیشتر نیروهای روس از ایران بیرون رفتند؛ اما واحدهای بیچراخوف، فرمانده روس تزاری، همراه نیروهای انگلیسی به فرماندهی ژنرال دنسترویل می‌خواستند از گیلان به سوی قفقاز بروند. میرزا با عبور آنان مخالفت کرد و در ۲۲ خرداد ۱۲۹۷ (۱۲ ژوئن ۱۹۱۸) در نزدیکی پل منجیل نبردی درگرفت که با برتری توپخانه، زره‌پوش و هواپیمای نیروهای مقابل، به شکست جنگلی‌ها انجامید. پس از چند درگیری دیگر، در مرداد ۱۲۹۷ (اوت ۱۹۱۸) میان جنگلی‌ها و انگلیسی‌ها توافقی امضا شد.

در ۱۲۹۸ دولت وثوق‌الدوله نیروی بزرگی از قزاقان را برای سرکوب جنگلی‌ها به گیلان فرستاد. میرزا که نمی‌خواست با هم‌وطنانش بجنگد، عقب‌نشینی کرد و بسیاری از یارانش کشته، اسیر یا تسلیم شدند؛ دکتر حشمت پس از تسلیم شدن با امان‌نامه در رشت اعدام شد. برخی تحلیلگران این عقب‌نشینی را اشتباهی راهبردی دانسته‌اند.

جمهوری شورایی گیلان

در ۲۸ اردیبهشت ۱۲۹۹ (۱۸ مه ۱۹۲۰) نیروهای ارتش سرخ به بهانهٔ تعقیب روس‌های سفید وارد بندر انزلی شدند. میرزا پس از گفت‌وگو با نمایندگان شوروی با تشکیل حکومتی انقلابی در گیلان موافقت کرد، به این شرط که شوروی در امور داخلی آن دخالت مستقیم نکند. در خرداد ۱۲۹۹ (۵ ژوئن ۱۹۲۰) کمیتهٔ انقلاب اعلام موجودیت کرد و جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران که به جمهوری گیلان نیز مشهور است، با ریاست میرزا شکل گرفت.

به‌زودی اختلاف میان میرزا و کمونیست‌های حزب عدالت و هواداران شوروی آشکار شد؛ اقدامات تند آنان علیه مالکان و باورهای مذهبی مردم مخالفت برانگیخت. میرزا در تیر ۱۲۹۹ در اعتراض رشت را ترک کرد و در ۹ مرداد ۱۲۹۹ مخالفانش با پشتیبانی فرماندهان شوروی دست به کودتا زدند و دولتی به ریاست احسان‌الله‌خان تشکیل دادند. یک سال بعد دو طرف دوباره به هم نزدیک شدند، اما این ائتلاف نیز پس از رویداد ملاسرا و کشته شدن حیدرخان عمواوغلی در پاییز ۱۳۰۰ فروپاشید. هم‌زمان، شوروی در پی توافق با بریتانیا و دولت ایران از حمایت جمهوری گیلان دست کشید.

سرکوب نهضت و مرگ

پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹، رضاخان سردار سپه حاکمیت دولت مرکزی را بر همهٔ کشور دنبال می‌کرد. در پاییز ۱۳۰۰ قوای قزاق به فرماندهی او به گیلان لشکر کشیدند و با همراهی برخی جنگلی‌های تسلیم‌شده و خوانین محلی، نیروهای میرزا را پراکنده کردند. میرزا همراه با تنها یار وفادارش، گائوک آلمانی مشهور به هوشنگ، به سوی خلخال رفت، اما در کوهستان‌های تالش گرفتار برف و بوران شد و در ۱۱ آذر ۱۳۰۰ (۲ دسامبر ۱۹۲۱) از سرما جان باخت. یکی از خوانین محلی سر او را از پیکرش جدا کرد و سر در رشت به نمایش گذاشته و سپس به تهران فرستاده شد.

آرامگاه و میراث

به روایت منابع، سر میرزا بعدها به‌طور پنهانی به رشت بازگردانده و در محلی موسوم به سلیمان‌داراب به خاک سپرده شد و پس از شهریور ۱۳۲۰ پیکر او نیز به رشت منتقل و در کنار سرش دفن شد. آرامگاه او در سلیمان‌داراب رشت پس از انقلاب ۱۳۵۷ بازسازی شد و هر سال در ۱۱ آذر مراسمی در آنجا برگزار می‌شود.

• مجموعهٔ تلویزیونی «کوچک جنگلی» به کارگردانی بهروز افخمی در دههٔ ۱۳۶۰ دربارهٔ قیام او ساخته شد.
• خیابان‌ها و نهادهای بسیاری در ایران به نام او نام‌گذاری شده‌اند.
• داوری‌ها دربارهٔ او متفاوت است: بسیاری او را مبارزی ملی و شجاع می‌دانند؛ برخی نویسندگان دورهٔ پهلوی، از جمله احمد کسروی، او را منتقدانه ارزیابی کرده‌اند و نزدیکی‌اش به شوروی نیز محل بحث مورخان است. ژنرال دنسترویل با وجود جنگ با او، از میرزا به‌عنوان مردی وطن‌پرست یاد کرده است.