عباس میرزا

زندگی و خاندان

عباس میرزا در ۴ ذی‌الحجهٔ ۱۲۰۳ قمری (۲۶ اوت ۱۷۸۹) در نوا در مازندران به دنیا آمد. پدرش باباخان، شاه آیندهٔ ایران با نام فتحعلی‌شاه، و مادرش آسیه خانم از شاخهٔ دَوَلوی ایل قاجار بود. این پیوند، که به توصیهٔ آقامحمدخان صورت گرفته بود، دو شاخهٔ رقیب قوانلو و دولو را به هم نزدیک می‌کرد و یکی از دلایل برگزیده شدن عباس میرزا به ولیعهدی، با وجود برادران بزرگ‌تر، همین تبار مادری او بود. او در کودکی، در سال ۱۷۹۷، همراه اردوی آقامحمدخان در لشکرکشی به قفقاز بود.

ولیعهدی و حکمرانی آذربایجان

فتحعلی‌شاه در ۲۰ مارس ۱۷۹۹ عباس میرزای ده‌ساله را با لقب «نایب‌السلطنه» ولیعهد خود کرد و او را به حکمرانی آذربایجان فرستاد. میرزا عیسی فراهانی مشهور به میرزا بزرگ قائم‌مقام به وزارت او گمارده شد و پس از او پسرش میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام این نقش را بر عهده گرفت. تبریز در این دوره «دارالسلطنه» و مهم‌ترین مرکز سیاسی و نظامی ایران پس از تهران بود، زیرا در خط مقدم رویارویی با روسیه قرار داشت.

جنگ‌های ایران و روسیه

پس از تصرف گنجه به دست روس‌ها در ۱۸۰۴، دور نخست جنگ‌های ایران و روسیه آغاز شد و عباس میرزا فرماندهی نیروهای ایران را در جبههٔ قفقاز بر عهده گرفت. این جنگ نزدیک به ده سال طول کشید و با پیروزی‌ها و شکست‌هایی همراه بود. شکست ایران در اصلاندوز (اکتبر ۱۸۱۲) و سقوط لنکران (ژانویهٔ ۱۸۱۳) سرنوشت جنگ را رقم زد و در اکتبر ۱۸۱۳ عهدنامهٔ گلستان امضا شد که به موجب آن بخش بزرگی از سرزمین‌های قفقاز، از جمله داغستان، گرجستان شرقی و بیشتر جمهوری آذربایجان امروزی، به روسیه واگذار شد.

میان دو جنگ، در سال‌های ۱۸۲۱ تا ۱۸۲۳، ایران با عثمانی نیز جنگید. عباس میرزا در این جنگ نیز فرماندهی داشت و جنگ با عهدنامهٔ ارزروم (۱۸۲۳) پایان یافت که مرزهای پیشین را تأیید می‌کرد.

ابهام در مرزهای تعیین‌شده در عهدنامهٔ گلستان به دور دوم جنگ‌ها (۱۸۲۶–۱۸۲۸) انجامید. سپاه ایران در آغاز بخشی از سرزمین‌های ازدست‌رفته را پس گرفت، اما پس از شکست در نزدیکی گنجه در سپتامبر ۱۸۲۶ و پیشروی ارتش روسیه به فرماندهی پاسکویچ، ایروان و سپس تبریز (اکتبر ۱۸۲۷) سقوط کرد. عهدنامهٔ ترکمانچای در فوریهٔ ۱۸۲۸ با امضای عباس میرزا منعقد شد؛ به موجب آن خانات ایروان و نخجوان به روسیه رسید، رود ارس مرز دو کشور شد و ایران ناگزیر به پرداخت غرامتی سنگین شد. در همین عهدنامه روسیه جانشینی عباس میرزا و فرزندانش بر تخت ایران را به رسمیت شناخت.

اصلاحات و نوسازی

شکست در برابر ارتش مدرن روسیه، عباس میرزا و وزیرانش را به ضرورت دگرگونی قانع کرد. به روایت پیر آمده ژوبر، فرستادهٔ فرانسه، عباس میرزا دربارهٔ علت برتری اروپاییان و عقب‌ماندگی ایران از او پرسش کرده بود؛ پرسشی که در تاریخ‌نگاری ایران بارها به آن استناد شده است. مهم‌ترین اقدامات او عبارت بودند از:

• نظام جدید: تشکیل ارتش منظم به شیوهٔ اروپایی با کمک مستشاران فرانسوی و انگلیسی و الهام از اصلاحات سلطان سلیم سوم عثمانی.
• اعزام دانشجو به اروپا: در سال‌های ۱۸۱۱ و ۱۸۱۵ گروه‌هایی از جوانان ایرانی، از جمله میرزا صالح شیرازی، برای آموختن دانش‌های جدید به انگلستان فرستاده شدند.
• راه‌اندازی کارگاه‌های ساخت جنگ‌افزار و قورخانه، نوسازی قلعه‌های تبریز، اردبیل و خوی و ساخت استحکامات تازه.
• حمایت از ترجمهٔ آثار اروپایی و برپایی چاپخانه در تبریز.

او برای کاستن از مخالفت برخی روحانیان با «نظام جدید»، آن را با آموزه‌های دینی سازگار معرفی کرد و از مجتهدان تأیید گرفت.

سال‌های پایانی، درگذشت و آرامگاه

پس از ترکمانچای، جایگاه عباس میرزا در برابر برادران رقیبش، به‌ویژه حسینعلی میرزا فرمانفرما و حسنعلی میرزا شجاع‌السلطنه، متزلزل شد و در دربار تهران گاه به طرفداری از روسیه متهم می‌شد. پس از کشته شدن گریبایدف، سفیر روسیه، در تهران (۱۸۲۹)، پسرش خسرو میرزا برای عذرخواهی به سن‌پترزبورگ رفت. در ۱۸۳۱ حکمرانی خراسان به او سپرده شد و در سال‌های ۱۸۳۲ و ۱۸۳۳ مناطق قوچان، سرخس و تربت حیدریه را به فرمان درآورد و پسرش محمد میرزا را به محاصرهٔ هرات فرستاد. عباس میرزا که سال‌ها بیمار بود، در ۲۵ اکتبر ۱۸۳۳ در ۴۴ سالگی در مشهد درگذشت و در حرم امام رضا به خاک سپرده شد. یک سال بعد، پسرش محمد میرزا با نام محمدشاه جانشین فتحعلی‌شاه شد و شاهان بعدی قاجار همه از نسل او بودند.

داوری‌های تاریخی

بسیاری از مورخان، از جمله سعید نفیسی، عباس میرزا را نخستین دولتمرد ایرانی می‌دانند که به ضرورت نوسازی در برابر اروپا پی برد و اصلاحات قاجار را آغاز کرد. سید جواد طباطبایی جنگ‌های ایران و روس را نخستین رویارویی جدی ایران با پیامدهای دوران جدید دانسته است. در مقابل، برخی نویسندگان مانند هوشنگ طالع بر خطاهای نظامی او در دور دوم جنگ تأکید کرده و او را در از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز مقصر دانسته‌اند. برخی ناظران معاصرش نیز لشکرکشی‌های خراسان را تلاشی برای جبران شکست‌های آذربایجان ارزیابی کرده‌اند.

میراث و جایگاه امروز

• نامش با آغاز اصلاحات و نوسازی در ایران پیوند خورده است و در کتاب‌های درسی تاریخ به‌عنوان فرماندهٔ جنگ‌های ایران و روس شناخته می‌شود.
• از نسل او شاهان قاجار از محمدشاه تا احمدشاه برخاستند؛ محمد مصدق نیز از سوی مادر از نوادگان او بود.
• در تیر ۱۴۰۰ شورای شهر تهران نام یکی از خیابان‌های شرق تهران را به «عباس میرزا» تغییر داد.