محمدعلی فروغی
دربارهٔ محمدعلی فروغی
زندگی و خاندان
محمدعلی فروغی در ۱۲۵۶ خورشیدی (تابستان ۱۸۷۷ میلادی) در تهران، در خانوادهای بازرگان و اهل فضل با ریشهٔ اصفهانی، به دنیا آمد. نیای بزرگش میرزا ابوتراب نمایندهٔ اصفهان در شورای دشت مغان در زمان تاجگذاری نادرشاه بود و پدربزرگش محمدمهدی ارباب اصفهانی از بازرگانان سرشناس اصفهان. پدرش محمدحسین فروغی، شاعر و مترجم عربی و فرانسه در دستگاه اعتمادالسلطنه، بعدها رئیس دارالترجمه و مترجم شاه شد و روزنامهٔ «تربیت» را منتشر کرد که از نخستین روزنامههای غیردولتی ایران به شمار میرود. تخلص «فروغی» را ناصرالدین شاه به او داد و پس از درگذشتش در ۱۲۸۶ خورشیدی، لقب «ذکاءالملک» به محمدعلی رسید.
تحصیل و معلمی
فروغی از پنجسالگی ادبیات فارسی و عربی را نزد پدرش آموخت و در ۱۲۶۸ خورشیدی وارد دارالفنون شد. نخست پزشکی و داروسازی خواند، اما با دیدن کمبود امکانات آموزشی به فلسفه، ادبیات و تاریخ روی آورد و در مدرسههای سنتی تهران نیز حکمت مشاء و اشراق آموخت. او فرانسه و انگلیسی را به خوبی میدانست و با روسی و عربی نیز آشنا بود. فروغی مدتی نزد کمالالملک نقاشی آموخت و در برابر به او زبان فرانسه یاد داد.
او از حدود ۱۲۷۴ خورشیدی مترجم وزارت انطباعات شد و سپس در مدرسههای نوبنیادی چون مدرسهٔ ادب، مدرسهٔ علمیه و دارالفنون درس داد. با تأسیس مدرسهٔ علوم سیاسی، به ترجمه و تدریس در آن پرداخت و در ۱۲۸۶ خورشیدی (۱۹۰۷) ریاست این مدرسه را بر عهده گرفت؛ مدرسهای که بعدها هستهٔ دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران شد. کتابهایی که او در این دوره نوشت یا ترجمه کرد، از جمله «اصول علم ثروت ملل» در اقتصاد و «حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول»، از نخستین متون درسی این رشتهها به فارسی بودند. او معلم خصوصی احمدشاه قاجار نیز بود.
مجلس، وزارت و دیپلماسی در دورهٔ قاجار
فروغی در مجلس اول سرپرستی دبیرخانهٔ مجلس را بر عهده داشت و در مجلس دوم به نمایندگی مردم تهران برگزیده شد و در تیر ۱۲۸۹ به ریاست مجلس شورای ملی رسید. در آذر ۱۲۹۰ وزیر مالیه و اندکی بعد وزیر عدلیه شد و قانون اصول محاکمات حقوقی را به اجرا گذاشت؛ کاری که گامی مهم در شکلگیری دادگستری نوین ایران به شمار میرود. او سپس ریاست دیوان عالی تمیز را بر عهده گرفت و با همکاری حقوقدانان همروزگارش در تدوین قوانین آیین دادرسی کیفری و مقدمات قوانین مدنی نقش داشت.
در ۱۲۹۸ خورشیدی (۱۹۱۹) فروغی از اعضای هیئت نمایندگی ایران در کنفرانس صلح پاریس بود که کوشید خسارتها و دعاوی ایران پس از جنگ جهانی اول را مطرح کند، اما با مخالفت بریتانیا کاری از پیش نبرد. پس از بازگشت، در دولتهای مستوفیالممالک، مشیرالدوله و رضاخان سردار سپه وزیر امور خارجه و مالیه شد.
نخستوزیری در دورهٔ پهلوی
پس از تصویب انقراض قاجار در آبان ۱۳۰۴، رضاخان سرپرستی دولت را به فروغی سپرد و او مقدمات تشکیل مجلس مؤسسان را فراهم کرد. فروغی نخستین نخستوزیر دورهٔ پهلوی شد و در مراسم تاجگذاری رضاشاه در اردیبهشت ۱۳۰۵ خطابه خواند؛ دولتش در خرداد ۱۳۰۵ کنار رفت. پس از آن وزیر جنگ، سفیر ایران در ترکیه و رئیس هیئت نمایندگی ایران در جامعهٔ ملل شد و ریاست دهمین اجلاس مجمع عمومی جامعهٔ ملل را نیز بر عهده داشت.
دومین دورهٔ نخستوزیری او از شهریور ۱۳۱۲ تا آذر ۱۳۱۴ به درازا کشید و با فعالیتهای فرهنگی مهمی همراه بود: برگزاری جشن هزارهٔ فردوسی و ساخت آرامگاه او در توس، مشارکت در تأسیس دانشگاه تهران و بنیانگذاری فرهنگستان ایران در ۱۳۱۴ که خود نخستین رئیس آن بود. پس از اعدام محمدولی اسدی، پدر دامادش، در پی واقعهٔ مسجد گوهرشاد، فروغی از نخستوزیری برکنار شد و تا ۱۳۲۰ خانهنشین بود؛ سالهایی که از پربارترین دورههای کار علمی و ادبی او به شمار میرود.
شهریور ۱۳۲۰ و انتقال سلطنت
با حملهٔ نیروهای بریتانیا و شوروی به ایران در شهریور ۱۳۲۰، رضاشاه فروغی را برای بار سوم به نخستوزیری فراخواند. فروغی دستور توقف مقاومت ارتش را داد و با متفقین به مذاکره نشست. او متن استعفانامهٔ رضاشاه را نوشت و در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ آن را در مجلس خواند و با پیشنهاد جانشینی ولیعهد، انتقال سلطنت به محمدرضا شاه را سامان داد و نخستین نخستوزیر دوران او شد. مهمترین کار دولت او «پیمان اتحاد سهجانبه» با بریتانیا و شوروی (۱۳۲۰ / اوایل ۱۹۴۲) بود که دو کشور را به احترام به تمامیت ارضی و استقلال ایران و خروج نیروهایشان پس از جنگ متعهد میکرد. بسیاری از مورخان نقش او را در جلوگیری از فروپاشی کشور در این بحران مؤثر دانستهاند؛ منتقدانش، از جمله محمد مصدق، او را به نزدیکی بیش از حد به سیاست بریتانیا متهم میکردند.
مهمترین آثار
- سیر حکمت در اروپا (سه جلد، ۱۳۱۰–۱۳۲۰)، نخستین تاریخ جامع فلسفهٔ غرب به زبان فارسی
- تصحیح کلیات سعدی (۱۳۲۰) که شناختهشدهترین تصحیح اوست
- تصحیح رباعیات خیام و متونی از حافظ، مولوی و فردوسی
- آیین سخنوری (دو جلد، ۱۳۱۶–۱۳۱۸)
- پیام من به فرهنگستان (۱۳۱۵)
- تاریخ ملل قدیمهٔ مشرق، اصول علم ثروت ملل و حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول
- ترجمهٔ رسالههایی از افلاطون دربارهٔ حکمت سقراط
فروغی در واژهگزینی برای مفاهیم علمی، حقوقی و فلسفی سهم بزرگی داشت. در عین حال با زیادهروی در سرهنویسی و تغییر خط فارسی مخالف بود و در «پیام من به فرهنگستان» دیدگاههای خود را دربارهٔ نوسازی سنجیدهٔ زبان فارسی شرح داد. به نوشتهٔ برخی پژوهشگران، از جمله اسماعیل رائین، او عضو فراماسونری نیز بوده است.
درگذشت و میراث
فروغی پس از کنارهگیری از نخستوزیری در اسفند ۱۳۲۰ وزیر دربار شد و قرار بود بهعنوان سفیر به آمریکا برود، اما پیش از عزیمت بیماری قلبیاش شدت گرفت و در ۵ آذر ۱۳۲۱ (۲۶ نوامبر ۱۹۴۲) در تهران درگذشت. او در آرامگاه ابنبابویه در شهر ری به خاک سپرده شد. امروز فروغی را از اثرگذارترین رجال سیاسی و فرهنگی ایران در سدهٔ بیستم میدانند؛ کتاب «سیر حکمت در اروپا» پس از گذشت دههها همچنان خوانده میشود و تصحیح او از کلیات سعدی از رایجترین نسخههای چاپی این اثر است.
خط زمان
- ۱۲۵۶ خ
تولد در تهران
تولد در خانوادهای بازرگان و اهل ادب با ریشهٔ اصفهانی.
- ۱۲۸۶ خ
ذکاءالملک و مدرسهٔ سیاسی
درگذشت پدر، رسیدن لقب ذکاءالملک به او و ریاست مدرسهٔ علوم سیاسی.
- ۱۲۸۹ خ
ریاست مجلس دوم
انتخاب به ریاست مجلس شورای ملی در تیر ۱۲۸۹.
- ۱۲۹۰ خ
وزیر مالیه و عدلیه
وزارت مالیه و سپس عدلیه و اجرای قانون اصول محاکمات حقوقی.
- ۱۲۹۸ خ
کنفرانس صلح پاریس
عضویت در هیئت نمایندگی ایران برای طرح دعاوی ایران پس از جنگ جهانی اول.
- ۱۳۰۴ خ
نخستین نخستوزیر پهلوی
کفالت و سپس نخستوزیری پس از انقراض قاجار و تدارک مجلس مؤسسان.
- ۱۳۱۲ خ
دومین نخستوزیری
آغاز دومین دورهٔ نخستوزیری و برگزاری جشن هزارهٔ فردوسی (۱۳۱۳).
- ۱۳۱۴ خ
فرهنگستان و برکناری
تأسیس فرهنگستان ایران و برکناری از نخستوزیری در آذر ۱۳۱۴.
- ۱۳۲۰ خ
سومین نخستوزیری
نخستوزیری در بحران شهریور ۱۳۲۰، نگارش استعفانامهٔ رضاشاه و انتشار کلیات سعدی.
- ۱۳۲۱ خ
درگذشت
درگذشت بر اثر بیماری قلبی در ۵ آذر ۱۳۲۱ و خاکسپاری در ابنبابویه.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ پهلوی
شاعران و نویسندگان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ محمدعلی فروغی
محمدعلی فروغی چند بار نخستوزیر شد؟
فروغی سه بار نخستوزیر شد: ۱۳۰۴–۱۳۰۵، ۱۳۱۲–۱۳۱۴ و ۱۳۲۰؛ او نخستین نخستوزیر دوران رضاشاه و نیز نخستین نخستوزیر دوران محمدرضا شاه بود.
کتاب سیر حکمت در اروپا از کیست؟
«سیر حکمت در اروپا» نوشتهٔ محمدعلی فروغی است که در سه جلد میان سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۲۰ منتشر شد و نخستین تاریخ جامع فلسفهٔ غرب به زبان فارسی به شمار میرود.
آرامگاه محمدعلی فروغی کجاست؟
فروغی در آرامگاه ابنبابویه در شهر ری، جنوب تهران، به خاک سپرده شده است.
نقش فروغی در شهریور ۱۳۲۰ چه بود؟
او در جریان اشغال ایران به دست متفقین نخستوزیر شد، با متفقین مذاکره کرد، استعفانامهٔ رضاشاه را نوشت و انتقال سلطنت به محمدرضا شاه را سامان داد.
لقب محمدعلی فروغی چه بود؟
لقب او «ذکاءالملک» بود که پس از درگذشت پدرش، محمدحسین فروغی، در ۱۲۸۶ خورشیدی به او رسید.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.