علی‌اکبر دهخدا

زندگی و خاندان

میرزا علی‌اکبر خان قزوینی، مشهور به علی‌اکبر دهخدا، در سال ۱۲۵۷ خورشیدی (حدود ۱۸۷۹ م) در محلهٔ سنگلج تهران به دنیا آمد. پدرش، خان‌بابا خان، از ملاکان قزوین بود که پیش از تولد او به تهران کوچ کرده بود. پدر در نه‌سالگی علی‌اکبر درگذشت و مادرش سرپرستی او را بر عهده گرفت. دهخدا نخستین آموزش‌های سنتی، از ادبیات عرب تا علوم دینی، را نزد غلامحسین بروجردی، از دوستان خانوادگی، آموخت و از همسایگی و هم‌نشینی با شیخ هادی نجم‌آبادی، عالم آزاداندیش آن روزگار، بهره برد؛ خودش بعدها «تربیت عقل» خویش را مدیون او دانسته است.

تحصیل و آشنایی با اروپا

با گشایش مدرسهٔ علوم سیاسی وابسته به وزارت امور خارجه در ۱۲۷۸ خورشیدی، دهخدا در این مدرسه پذیرفته شد و از نخستین دانش‌آموختگان آن بود. در همین دوره با دانش‌های جدید و زبان فرانسوی آشنا شد. پس از پایان تحصیل به خدمت وزارت خارجه درآمد و در حدود ۱۲۸۱ خورشیدی به‌عنوان منشی معاون‌الدوله غفاری، سفیر ایران در کشورهای بالکان، به اروپا رفت. او بیش از دو سال بیشتر در وین اقامت داشت و زبان فرانسوی و آگاهی‌اش از دانش‌های نو را تکمیل کرد. در ۱۲۸۴ خورشیدی، هم‌زمان با آغاز جنبش مشروطه، به ایران بازگشت.

صور اسرافیل و «چرند و پرند»

در ۱۲۸۶ خورشیدی، میرزا جهانگیرخان شیرازی و میرزا قاسم‌خان تبریزی روزنامهٔ هفتگی صور اسرافیل را بنیاد گذاشتند و دهخدا نویسندهٔ اصلی آن شد. نخستین شمارهٔ این روزنامه در ۸ خرداد ۱۲۸۶ (۳۰ مهٔ ۱۹۰۷) منتشر شد و تا خرداد ۱۲۸۷ در مجموع ۳۲ شماره از آن بیرون آمد. دهخدا در آغاز هر شماره مقاله‌ای سیاسی و اجتماعی و در پایان آن ستون طنز «چرند و پرند» را با نام مستعار «دَخو» می‌نوشت. زبان ساده، عامیانه و گزندهٔ این ستون در نثر فارسی بی‌سابقه بود و آن را آغازگر شیوه‌ای نو در روزنامه‌نگاری و طنز فارسی می‌دانند. همین نوشته‌ها خشم مخالفان مشروطه را برانگیخت، تا جایی که برخی حکم تکفیر او را دادند و موضوع روزنامه چند بار در مجلس به بحث گذاشته شد.

تبعید و بازگشت به سیاست

پس از به توپ بستن مجلس به فرمان محمدعلی شاه در ۱۲۸۷ خورشیدی (۱۹۰۸)، دهخدا همراه با شماری از آزادی‌خواهان به سفارت انگلستان پناه برد و سپس به اروپا تبعید شد. میرزا جهانگیرخان، همکارش در صور اسرافیل، در همین رویدادها کشته شد. دهخدا در پاریس و سپس در شهر کوچک ایوردن سوئیس سه شماره از دورهٔ دوم صور اسرافیل را منتشر کرد و مسمط مشهور «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» را در سوگ میرزا جهانگیرخان در آن به چاپ رساند؛ شعری که از ماندگارترین سروده‌های دوران مشروطه به شمار می‌رود. او سپس به استانبول رفت و سردبیری روزنامهٔ فارسی‌زبان «سروش» را بر عهده گرفت.

پس از فتح تهران و برکناری محمدعلی شاه، دهخدا در انتخابات دورهٔ دوم مجلس شورای ملی هم از کرمان و هم از تهران به نمایندگی برگزیده شد و در ۱۲۸۸–۱۲۸۹ به ایران بازگشت. او به حزب اعتدالیون پیوست. با آغاز جنگ جهانی اول و پیشروی نیروهای روس، همراه با کمیتهٔ مهاجرت به قم و کرمانشاه رفت و سپس حدود دو سال و نیم در چهارمحال و بختیاری مهمان سران بختیاری، به‌ویژه امیرمفخم، بود. به گفتهٔ منابع، در همین دوران و با استفاده از کتابخانهٔ امیرمفخم، اندیشهٔ تدوین فرهنگی جامع برای زبان فارسی در او شکل گرفت و یادداشت‌برداری برای لغت‌نامه و امثال و حکم را آغاز کرد.

کار فرهنگی و آموزشی

پس از جنگ جهانی اول، دهخدا از سیاست کناره گرفت و مدتی ریاست دفتر وزارت معارف و ریاست تفتیش وزارت عدلیه را بر عهده داشت. بنا بر ایرانیکا از ۱۳۰۳ خورشیدی ریاست مدرسهٔ علوم سیاسی را پذیرفت که بعدها به مدرسهٔ عالی حقوق و علوم سیاسی و سپس دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران تبدیل شد و تا ۱۳۲۰ خورشیدی در این سمت ماند. او از ۱۳۱۴ عضو فرهنگستان ایران بود. در سال‌های ملی شدن صنعت نفت از حامیان محمد مصدق بود و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به خانه‌اش هجوم بردند و از او بازجویی شد.

مهم‌ترین آثار

• لغت‌نامهٔ دهخدا: بزرگ‌ترین فرهنگ منتشرشدهٔ زبان فارسی که افزون بر واژه‌ها، نام‌های تاریخی، جغرافیایی و ادبی را نیز در بر می‌گیرد. نخستین جلد آن در ۱۳۱۸ منتشر شد و از ۱۳۲۴ مجلس شورای ملی هزینهٔ چاپ آن را بر عهده گرفت. در زمان حیات دهخدا تنها بخش کوچکی از آن چاپ شد و پس از او، بنا بر وصیتش، محمد معین و سپس محمد دبیرسیاقی و سید جعفر شهیدی کار را ادامه دادند تا چاپ آن در حدود ۱۳۵۹ به پایان رسید.
• امثال و حکم: مجموعهٔ چهارجلدی مثل‌ها و حکمت‌های فارسی که در سال‌های ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۱ خورشیدی منتشر شد.
• چرند و پرند: مجموعهٔ مقاله‌های طنز او در صور اسرافیل.
• دیوان اشعار، فرهنگ فرانسه به فارسی (منتشرنشده)، ترجمهٔ «روح القوانین» مونتسکیو (منتشرنشده)، شرح حال ابوریحان بیرونی و تصحیح یا تعلیق بر دیوان‌های شاعرانی چون منوچهری، ناصرخسرو، فرخی سیستانی و مسعود سعد.

مرگ و آرامگاه

علی‌اکبر دهخدا در ۷ اسفند ۱۳۳۴ خورشیدی (۲۶ فوریهٔ ۱۹۵۶) در خانه‌اش در خیابان ایرانشهر تهران درگذشت و در آرامگاه خانوادگی در گورستان ابن‌بابویه شهر ری به خاک سپرده شد.

میراث و جایگاه امروز

دهخدا را از مهم‌ترین چهره‌های فرهنگ و ادب معاصر ایران و پدر واژه‌نامه‌نویسی نوین فارسی می‌دانند. سازمان لغت‌نامه پس از مرگ او به دانشگاه تهران منتقل شد و امروز با نام مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی به کار ادامه می‌دهد. لغت‌نامهٔ دهخدا همچنان یکی از مرجع‌های اصلی پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی است و نسخه‌های دیجیتال آن به‌طور گسترده در دسترس است. ستون «چرند و پرند» نیز سرآغاز طنز سیاسی و نثر ساده‌نویس در مطبوعات فارسی به شمار می‌رود و مسمط «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» هنوز از شناخته‌شده‌ترین شعرهای دوران مشروطه است.