محمود حسابی

زندگی و خاندان

سید محمود حسابی در ۳ اسفند ۱۲۸۱ خورشیدی (۲۳ فوریهٔ ۱۹۰۳) در تهران، در خانواده‌ای اهل تفرش به دنیا آمد. پدرش سید عباس حسابی (معزالسلطنه) کارمند وزارت امور خارجه بود و مادرش گوهرشاد نام داشت. حدود چهارسالگی او، خانواده به سبب مأموریت پدر در نمایندگی ایران به شامات رفت و در بیروت ساکن شد. محمود در بیروت در مدرسه‌های فرانسوی و آمریکایی درس خواند و در همان حال زبان و ادبیات فارسی و آموزه‌های دینی را از مادرش آموخت. آغاز جنگ جهانی اول و تعطیلی مدرسه‌ها باعث شد مدتی در خانه درس بخواند. بنا بر منابع فارسی، او با شعر کلاسیک فارسی، به‌ویژه دیوان حافظ و آثار سعدی و فردوسی، انس داشت و با موسیقی ایرانی و موسیقی کلاسیک غربی آشنا بود و ویولن و پیانو می‌نواخت.

تحصیلات

حسابی در سال ۱۹۲۲ میلادی مدرک مهندسی راه‌سازی را از دانشگاه آمریکایی بیروت گرفت و مدتی در کارهای نقشه‌برداری و راه‌سازی در لبنان کار کرد. سپس برای ادامهٔ تحصیل به پاریس رفت و در ۱۹۲۵ از مدرسهٔ عالی برق (École Supérieure d'Électricité) مدرک مهندسی برق گرفت. او در ۱۹۲۷ میلادی با راهنمایی امه کوتون، فیزیک‌دان فرانسوی، دکتری فیزیک خود را از دانشگاه پاریس (سوربن) با رساله‌ای دربارهٔ حساسیت سلول‌های فوتوالکتریک دریافت کرد. برخی منابع فارسی از تحصیل او در رشته‌های دیگری مانند مهندسی معدن و ادبیات نیز یاد کرده‌اند.

بازگشت به ایران و فعالیت دانشگاهی

حسابی در ۱۹۲۷ به ایران بازگشت و در دارالمعلمین عالی (دانشسرای عالی) به تدریس پرداخت و در ۱۹۲۸ گروه علوم آن را سامان داد. با تأسیس دانشگاه تهران در ۱۳۱۳ خورشیدی (۱۹۳۴)، او در تبدیل بخش علوم دانشسرای عالی به دانشکدهٔ علوم دانشگاه تهران نقش داشت و نخستین دورهٔ دانشجویان دانشکدهٔ فنی را تشکیل داد و سرپرستی کرد. برخی منابع، از جمله روایت‌های شاگردانش، او را از تدوین‌کنندگان طرح تأسیس دانشگاه تهران می‌دانند، اما برخی دیگر، از جمله علی‌اکبر سیاسی در خاطراتش، چنین نقشی برای او قائل نشده‌اند و این موضوع محل بحث است.

حسابی در دهه‌های بعد استاد فیزیک دانشگاه تهران بود و نسلی از فیزیک‌دانان ایرانی نزد او درس خواندند؛ از جمله آلنوش طریان که بعدها از پیشگامان اخترفیزیک در ایران شد. او همچنین عضو فرهنگستان ایران بود و در ساختن و پیشنهاد واژه‌های علمی فارسی کوشید؛ ایرانیکا یادآور شده که برخی از این واژه‌ها هنوز به کار می‌روند. کتاب‌های درسی فیزیک دبیرستان و آثاری دربارهٔ نام‌ها و واژه‌سازی فارسی از جمله نوشته‌های اوست.

پژوهش‌های علمی

مهم‌ترین کار نظری حسابی طرح مدلی برای ذرات بنیادی بود که از آن با عنوان «ذرات پیوسته» یا «ذرات بی‌نهایت گسترده» یاد می‌شود. او این دیدگاه را در مقاله‌ای با عنوان «Continuous Particles» در سال ۱۹۴۷ در نشریهٔ آکادمی ملی علوم آمریکا (PNAS) منتشر کرد و در ۱۹۴۸ نیز یادداشتی در نشریهٔ Physical Review دربارهٔ شواهد نظری وجود ذره‌ای باردار و سبک با جرمی بیشتر از جرم الکترون نوشت. بنا بر ایرانیکا، او در ۱۹۴۷ در پرینستون با آلبرت اینشتین دیدار کرد.

پس از درگذشت حسابی، در برخی رسانه‌های ایران ادعاهای اغراق‌آمیزی دربارهٔ او منتشر شد؛ از جمله اینکه شاگرد یا همکار نزدیک اینشتین بوده یا مقالهٔ مشترکی با او داشته است. پژوهشگرانی مانند رضا منصوری و ضیاء موحد این ادعاها را نادرست دانسته و از مبالغه در جایگاه علمی او انتقاد کرده‌اند و حتی برخی عکس‌های منتشرشده از «حسابی در کنار اینشتین» در واقع مربوط به افراد دیگری بوده است. در مقابل، کسانی مانند مهدی گلشنی ضمن رد غلوها، او را فیزیک‌دانی اندیشمند و خدمتگزار علم در ایران دانسته‌اند. ایرانیکا نیز توصیه کرده برخی ادعاهای منسوب به او با منابع معتبر دیگر سنجیده شود.

فعالیت‌های سیاسی و اجرایی

در دوران ملی شدن صنعت نفت، حسابی در خرداد ۱۳۳۰ (ژوئن ۱۹۵۱) عضو هیئت‌مدیرهٔ موقت شرکت ملی نفت ایران شد که پس از خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران تشکیل شده بود. او سپس در دولت نخست محمد مصدق به‌جای کریم سنجابی وزیر فرهنگ شد و تا ۱۳۳۱ در این سمت بود. حسابی در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ چند دوره سناتور تهران در مجلس سنا بود و از ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۹ نمایندهٔ ایران در کمیتهٔ فرعی علمی و فنی کمیتهٔ استفادهٔ صلح‌آمیز از فضای ماورای جو سازمان ملل بود.

افتخارات

• دریافت نشان لژیون دونور فرانسه.
• دریافت عنوان «استاد ممتاز دانشگاه تهران» در ۱۳۴۹ خورشیدی (۱۹۷۱).
• تجلیل از او با عنوان «پدر فیزیک نوین ایران» در همایش شصت سال فیزیک در ایران.

مرگ و آرامگاه

محمود حسابی در ۱۲ شهریور ۱۳۷۱ خورشیدی (۳ سپتامبر ۱۹۹۲) در بیمارستان دانشگاه ژنو در سوئیس بر اثر بیماری قلبی درگذشت. پیکر او به ایران بازگردانده شد و در آرامگاه خانوادگی در زادگاه اجدادی‌اش، تفرش، به خاک سپرده شد. از او یک پسر و یک دختر به جا ماند.

میراث و جایگاه امروز

خانهٔ حسابی در محلهٔ تجریش تهران پس از درگذشتش به موزهٔ دکتر حسابی تبدیل شد و وسایل شخصی، مدارک علمی، نشان‌ها و عکس‌های او در آن نگهداری می‌شود. خیابان و میدانی در تهران به نام او نام‌گذاری شده و بنیاد پروفسور حسابی نیز به یاد او فعالیت می‌کند. حسابی را امروز بیش از هر چیز به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران آموزش دانشگاهی فیزیک و مهندسی در ایران می‌شناسند؛ جایگاهی که حتی منتقدان مبالغه‌ها نیز آن را می‌پذیرند.