رضاشاه پهلوی
دربارهٔ رضاشاه پهلوی
کودکی و خاندان
رضا در ۲۴ اسفند ۱۲۵۶ خورشیدی (۱۵ مارس ۱۸۷۸) در روستای آلاشت در سوادکوه مازندران به دنیا آمد. پدرش عباسعلیخان (داداشبیگ) از افسران فوج سوادکوه بود و چند ماه پس از تولد رضا درگذشت. مادرش نوشآفرین که خانوادهاش از مهاجران قفقاز بودند، فرزند خردسالش را به تهران برد. رضا کودکی دشواری را در تنگدستی گذراند و از نوجوانی به خدمت نظامی درآمد.
از بریگاد قزاق تا کودتای ۱۲۹۹
رضا در بریگاد قزاق، نیرویی که با فرماندهی افسران روس اداره میشد، مدارج نظامی را پیمود و به سبب مهارت در کار با مسلسل ماکسیم به «رضا ماکسیم» شهرت یافت؛ بعدها با درجهاش «رضاخان میرپنج» خوانده شد. پس از انقلاب روسیه و کنار رفتن افسران روس، او با نظر ژنرال ادموند آیرونساید، فرماندهٔ بریتانیایی نیروهای مستقر در شمال ایران، به فرماندهی قزاقها رسید. میزان دقیق نقش بریتانیا در رویدادهای بعدی هنوز موضوع بحث مورخان است.
در ۳ اسفند ۱۲۹۹ (فوریهٔ ۱۹۲۱) نیروهای قزاق به فرماندهی رضاخان و با همراهی سید ضیاءالدین طباطبایی تهران را گرفتند. سید ضیاء نخستوزیر شد و رضاخان با لقب «سردار سپه» فرماندهی قوا و سپس وزارت جنگ را بر عهده گرفت.
وزارت جنگ و نخستوزیری
سردار سپه در سالهای پس از کودتا نیروهای نظامی پراکنده را در ارتشی واحد ادغام کرد و جنبشها و شورشهای محلی را، از جمله در گیلان، آذربایجان، کردستان و خوزستان، سرکوب کرد. در ۵ آبان ۱۳۰۲ با فرمان احمدشاه به نخستوزیری رسید. طرح اعلام جمهوری در سال ۱۳۰۳ با مخالفت روحانیان و بخشی از نمایندگان مجلس ناکام ماند.
پایان قاجار و آغاز پادشاهی
در ۹ آبان ۱۳۰۴ مجلس شورای ملی با تصویب مادهٔ واحدهای به سلطنت قاجار پایان داد و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سید حسن مدرس جلسه را غیرقانونی خواند و آن را ترک کرد و نمایندگانی چون حسن تقیزاده، محمد مصدق، حسین علاء و یحیی دولتآبادی نیز در مخالفت با این ماده سخن گفتند. مجلس مؤسسان در آذر ۱۳۰۴ رضا پهلوی را شاه ایران و سلطنت را در خاندان او موروثی اعلام کرد و مراسم تاجگذاری در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ در کاخ گلستان برگزار شد. محمدعلی فروغی نخستین نخستوزیر دوران پادشاهی او بود.
نوسازی و اصلاحات
دوران رضاشاه با برنامههای گستردهٔ دولتسازی و نوسازی همراه بود که بسیاری از آنها با همکاری رجالی چون عبدالحسین تیمورتاش، علیاکبر داور و فیروز میرزا نصرتالدوله پیش رفت:
- ایجاد ارتش نوین و وضع قانون نظام وظیفهٔ عمومی؛
- نوسازی دادگستری، تدوین قانون مدنی و لغو کاپیتولاسیون؛
- ساخت راهآهن سراسری ایران (۱۹۲۷–۱۹۳۸) از بندر شاهپور تا بندر شاه با سرمایهٔ داخلی؛
- گسترش مدارس نوین و تأسیس دانشگاه تهران در ۱۳۱۳؛
- تأسیس بانک ملی، کارخانههای دولتی و راههای شوسه؛
- درخواست از دولتهای خارجی برای به کار بردن نام «ایران» به جای «پرشیا» در ۱۹۳۵ و الزام به داشتن نام خانوادگی.
سیاستهای اجتماعی و شیوهٔ حکومت
رضاشاه نفوذ روحانیان را در آموزش و دادگستری کاهش داد، قانون متحدالشکل کردن لباس را اجرا کرد و در ۱۷ دی ۱۳۱۴ کشف حجاب را اعلام کرد که با اجرای اجباری و مقاومت بخشی از جامعه همراه بود؛ پیشتر اعتراض در مسجد گوهرشاد مشهد با سرکوب خونین پایان یافته بود. سیاست اسکان اجباری عشایر نیز با خشونت و پیامدهای سنگین برای ایلات همراه بود. در سال ۱۹۳۳ قرارداد نفتی تازهای با شرکت نفت انگلیس و ایران بسته شد که مدت امتیاز را تمدید میکرد و بعدها از سوی منتقدان مورد انتقاد قرار گرفت.
حکومت او بهویژه در نیمهٔ دوم، به سوی فرمانروایی فردی رفت: احزاب مستقل منحل شدند، مطبوعات زیر سانسور قرار گرفتند و انتخابات مجلس زیر نظارت حکومت انجام میشد. شماری از رجال همکار او، از جمله تیمورتاش، در زندان درگذشتند و سید حسن مدرس در تبعید جان باخت؛ بسیاری از منابع مرگ این افراد را به مأموران حکومت نسبت میدهند. منتقدان همچنین از گردآوری املاک گسترده به دست شاه یاد کردهاند.
اشغال ایران، استعفا، تبعید و مرگ
با آغاز جنگ جهانی دوم ایران اعلام بیطرفی کرد، اما نیروهای بریتانیا و شوروی در ۳ شهریور ۱۳۲۰ (اوت ۱۹۴۱) ایران را اشغال کردند. ارتش ایران توان مقاومت مؤثر نداشت و رضاشاه در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ از سلطنت کناره گرفت و پادشاهی را به پسرش محمدرضا سپرد. او زیر نظر بریتانیا از بندرعباس از ایران خارج شد، مدتی در جزیرهٔ موریس ماند و سپس به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی منتقل شد.
رضاشاه در ۴ مرداد ۱۳۲۳ (۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۴) در ژوهانسبورگ درگذشت. پیکر مومیاییشدهاش مدتی در مسجد رفاعی قاهره به امانت ماند و در اردیبهشت ۱۳۲۹ به ایران آورده و در آرامگاهی در شهر ری، نزدیک حرم شاه عبدالعظیم، دفن شد. در سال ۱۳۲۸ مجلس لقب «کبیر» را به او داد. آرامگاه پس از انقلاب ۱۳۵۷ ویران شد. در اردیبهشت ۱۳۹۷ جسدی مومیایی در نزدیکی محل سابق آرامگاه پیدا شد که گمانههایی دربارهٔ تعلق آن به رضاشاه برانگیخت؛ مقامات رسمی این موضوع را بهطور قطعی تأیید نکردند.
داوریهای تاریخی و میراث
داوری دربارهٔ رضاشاه همچنان از بحثبرانگیزترین موضوعات تاریخ معاصر ایران است. هواداران او را «پدر ایران نوین» و بنیانگذار دولت متمرکز و نهادهای مدرن میدانند که ایران را از پراکندگی پس از مشروطه بیرون آورد. منتقدان بر زیر پا گذاشتن قانون اساسی مشروطه، سرکوب آزادیها و مخالفان، برخورد قهرآمیز با عشایر و روحانیان، اجرای اجباری کشف حجاب و انباشت ثروت شخصی تأکید میکنند. برخی پژوهشگران نیز دوران او را نمونهای از «نوسازی آمرانه» توصیف کردهاند.
- راهآهن سراسری ایران در سال ۲۰۲۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
- دانشگاه تهران، دادگستری نوین و نظام ثبت احوال از نهادهای پایدار این دورهاند.
خط زمان
- ۱۲۵۶ خ
تولد در آلاشت
در آلاشت سوادکوه در خانوادهای نظامی به دنیا آمد.
- ۱۲۹۹ خ
کودتای ۳ اسفند
قزاقها به فرماندهی او تهران را گرفتند؛ سردار سپه و وزیر جنگ شد.
- ۱۳۰۲ خ
نخستوزیری
در ۵ آبان ۱۳۰۲ با فرمان احمدشاه نخستوزیر شد.
- ۱۳۰۴ خ
پایان قاجار و آغاز پهلوی
مجلس در آبان قاجار را خلع کرد و مجلس مؤسسان در آذر او را شاه اعلام کرد.
- ۱۳۰۵ خ
تاجگذاری
در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ در کاخ گلستان تاجگذاری کرد.
- ۱۳۰۶ خ
آغاز ساخت راهآهن سراسری
ساخت راهآهن شمال به جنوب آغاز شد و در ۱۳۱۷ به پایان رسید.
- ۱۳۱۳ خ
تأسیس دانشگاه تهران
نخستین دانشگاه نوین ایران بنیان نهاده شد.
- ۱۳۱۴ خ
کشف حجاب
در ۱۷ دی ۱۳۱۴ کشف حجاب اعلام و بهصورت اجباری اجرا شد.
- ۱۳۲۰ خ
اشغال ایران و استعفا
پس از اشغال ایران به دست متفقین، در ۲۵ شهریور به سود پسرش کناره گرفت.
- ۱۳۲۳ خ
درگذشت در ژوهانسبورگ
در تبعید در آفریقای جنوبی درگذشت؛ پیکرش در ۱۳۲۹ به ایران آورده شد.
چهرههای مرتبط
رضا پهلویپدربزرگ رضا پهلویمحمد مصدقشاهی که مصدق با پادشاهیاش مخالفت کردفردوسیپادشاهی که آرامگاه فردوسی در دوران او ساخته شدسید حسن مدرسپادشاهی که مدرس را تبعید کرد و در دورهاش کشته شدحسن پیرنیاوزیر جنگ کابینهاش و جانشین او در نخستوزیریمحمدعلی فروغیپادشاهی که فروغی نخستوزیرش بود و استعفانامهاش را نوشتمیرزا کوچکخان جنگلیفرمانده قوای دولتی در سرکوب نهضت جنگل (۱۳۰۰)مشاهیر دیگر دورهٔ پهلوی
پادشاهان و فرمانروایان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ رضاشاه پهلوی
رضاشاه چگونه به قدرت رسید؟
او فرماندهٔ قزاقها بود و پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ وزیر جنگ و در ۱۳۰۲ نخستوزیر شد؛ در ۱۳۰۴ مجلس قاجار را خلع کرد و مجلس مؤسسان او را شاه اعلام کرد.
رضاشاه کجا و کی درگذشت؟
در ۴ مرداد ۱۳۲۳ خورشیدی (۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۴) در تبعید در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی درگذشت.
آرامگاه رضاشاه کجا بود؟
آرامگاه او در شهر ری نزدیک حرم شاه عبدالعظیم بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷ ویران شد.
چرا رضاشاه استعفا داد؟
پس از اشغال ایران به دست بریتانیا و شوروی در شهریور ۱۳۲۰، با فشار متفقین از سلطنت کناره گرفت و آن را به پسرش محمدرضا سپرد.
رضاشاه چند سال پادشاهی کرد؟
حدود شانزده سال، از ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ خورشیدی (۱۹۲۵–۱۹۴۱).
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.