حسن پیرنیا
دربارهٔ حسن پیرنیا
زندگی و خاندان
حسن پیرنیا، ملقب به مشیرالملک و سپس مشیرالدوله، در سال ۱۲۵۰ خورشیدی (حدود ۱۸۷۱ م) به دنیا آمد. خاندان او اهل نائین بودند و بسیاری از منابع نائین را زادگاه او دانستهاند. پدرش، میرزا نصرالله خان نائینی (مشیرالدوله)، نخستین رئیسالوزرای دوران مشروطه بود و برادرش حسین پیرنیا (مؤتمنالملک) سالها ریاست مجلس شورای ملی را بر عهده داشت. حسن دوران ابتدایی را همراه برادرش نزد میرزا محمدباقر بواناتی گذراند و از او زبانهای عربی و انگلیسی و روحیهٔ آزادیخواهی آموخت. سپس برای تحصیل به روسیه رفت و پس از گذراندن مدرسهٔ نظام، در دانشکدهٔ حقوق مسکو درس خواند و وابستهٔ سفارت ایران در سنپترزبورگ شد.
آغاز کار سیاسی و مدرسهٔ علوم سیاسی
در ۱۲۷۸ خورشیدی (۱۸۹۹ م) که پدرش وزیر امور خارجه شد و لقب مشیرالدوله گرفت، حسن را به تهران فراخواند و لقب پیشین خود، مشیرالملک، و ریاست بایگانی وزارت خارجه را به او سپرد؛ چندی بعد منشی مخصوص صدراعظم، امینالسلطان، نیز شد. در همین سال، با پشتیبانی پدرش و موافقت مظفرالدین شاه، مدرسهٔ علوم سیاسی را برای تربیت کارکنان وزارت خارجه بنیاد نهاد و خود در آن حقوق بینالملل درس میداد؛ مدرسهای که بعدها به دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران تبدیل شد. او در سفرهای مظفرالدین شاه به اروپا همراه شاه بود و در سالهای ۱۹۰۲ تا ۱۹۰۵ وزیرمختار ایران در روسیه بود.
در انقلاب مشروطه
پیرنیا در آستانهٔ انقلاب مشروطه به ایران بازگشت و در کمیسیونهایی که برای تهیهٔ نظامنامهٔ انتخابات و قانون اساسی تشکیل شد، مسئولیت ترجمه و بررسی قوانین کشورهای دیگر را بر عهده داشت. پس از درگذشت پدرش در ۱۹۰۷، لقب مشیرالدوله به او رسید. در همان سال در مقام وزیر امور خارجه، در واکنش به انتشار قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس که ایران را به مناطق نفوذ تقسیم میکرد، یادداشتی به سفارت انگلیس فرستاد و اعلام کرد که دولت ایران این قرارداد را معتبر نمیداند؛ اقدامی که هرچند در عمل اثری نداشت، محبوبیت او را افزایش داد.
او در سالهای بعد بارها وزیر عدلیه، معارف، تجارت و جنگ شد و از بنیانگذاران نظام قضایی جدید ایران به شمار میرود. پیرنیا به همراه سید حسن مدرس قانون «اصول محاکمات حقوقی» را تدوین کرد که در آبان ۱۲۹۰ خورشیدی به تصویب مجلس رسید و پایهٔ آیین دادرسی مدنی ایران شد. او همچنین مدرسهٔ نظام «احمدی» را برای تربیت افسران بنیاد نهاد.
چهار دورهٔ نخستوزیری
- دورهٔ نخست (اسفند ۱۲۹۳ – اردیبهشت ۱۲۹۴): در سالهای جنگ جهانی اول بر حفظ بیطرفی ایران و خروج نیروهای بیگانه تأکید کرد و با فشار روس و انگلیس کنار رفت.
- دورهٔ دوم (تیر تا آبان ۱۲۹۹): اجرای قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس را تا تصویب مجلس متوقف اعلام کرد و با قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز و جنبش جنگل روبهرو شد.
- دورهٔ سوم (بهمن ۱۳۰۰ – خرداد ۱۳۰۱): اصلاحات عدلیه را پی گرفت، اما پس از اختلاف با رضاخان سردار سپه بر سر توقیف روزنامهها استعفا داد.
- دورهٔ چهارم (خرداد تا آبان ۱۳۰۲): در این کابینه محمد مصدق وزیر امور خارجه و رضاخان وزیر جنگ بود؛ با افزایش قدرت رضاخان، پیرنیا کناره گرفت و رضاخان خود نخستوزیر شد.
پیرنیا در جلسهٔ مجلسی که به خلع قاجاریه رأی داد حاضر نشد و از آن پس، با وجود انتخاب شدن به نمایندگی، از حضور در مجلس خودداری کرد و بهتدریج از سیاست کناره گرفت. داوریها دربارهٔ کارنامهٔ سیاسی او گوناگون است؛ برخی او را بیش از حد محافظهکار میدانستند، اما بیشتر منابع بر خوشنامی و درستکاری او تأکید دارند.
تاریخنگاری و آثار
پیرنیا سالهای پایانی عمر را بیشتر به کار فرهنگی و پژوهشی گذراند. او در ۱۳۰۱ خورشیدی (۱۹۲۲) همراه با کسانی چون عبدالحسین تیمورتاش و محمدعلی فروغی در بنیاد انجمن آثار ملی مشارکت داشت. مهمترین آثار او عبارتاند از:
- ایران باستانی (۱۹۲۷ م) و داستانهای ایران قدیم (۱۹۲۸ م).
- ایران قدیم (۱۹۲۹ م): تلخیصی که سالها کتاب درسی مدارس ایران بود.
- تاریخ ایران باستان در سه جلد: مفصلترین اثر او دربارهٔ تاریخ ایران پیش از اسلام که با بهرهگیری از منابع یونانی و رومی، کتیبهها و پژوهشهای اروپایی نوشته شد و با مرگ او ناتمام ماند؛ این کتاب هنوز تجدید چاپ میشود.
- کتابی در حقوق بینالملل.
دانشنامهٔ ایرانیکا آثار او را نقطهٔ عطفی در گذار از تاریخنگاری سنتی به تاریخنگاری نوین فارسی میداند. پژوهشگرانی چون سعید نفیسی و عباس اقبال آشتیانی در این کار او را یاری کردند. منتقدان یادآور شدهاند که نگاه او به تاریخ ایران باستان با انگیزهٔ بالندگی ملی نیز همراه بود و در فضای ملیگرایی دوران خود شکل گرفت.
مرگ و آرامگاه
حسن پیرنیا پس از حدود دو سال بیماری در ۲۹ آبان ۱۳۱۴ خورشیدی (نوامبر ۱۹۳۵) در تهران درگذشت و در آرامگاه خانوادگی در امامزاده صالح تجریش به خاک سپرده شد. از او هفت فرزند به جا ماند که یکی از آنان، داوود پیرنیا، بعدها بنیانگذار برنامهٔ رادیویی «گلها» شد. او آخرین کسی بود که لقب مشیرالدوله را داشت، زیرا در دوران رضاشاه القاب رسمی لغو شد.
میراث و جایگاه امروز
پیرنیا را از چهرههای خوشنام سیاست ایران در دوران مشروطه و از بنیانگذاران آموزش عالی حقوق و علوم سیاسی و دادگستری نوین در ایران میدانند. در آبان ۱۳۵۱ به مناسبت صدمین سال تولدش در دانشگاه تهران مجلس بزرگداشتی برگزار شد. خانهٔ او در خیابان منوچهری تهران، مشهور به عمارت مشیرالدوله، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و کتاب «تاریخ ایران باستان» او همچنان از منابع پرخوانندهٔ تاریخ ایران پیش از اسلام است.
خط زمان
- ۱۲۵۰ خ
تولد
تولد در خاندانی اهل نائین؛ فرزند میرزا نصرالله خان مشیرالدوله.
- ۱۲۷۸ خ
تأسیس مدرسهٔ علوم سیاسی
بازگشت از روسیه، دریافت لقب مشیرالملک و تأسیس مدرسهٔ علوم سیاسی.
- حدود ۱۲۸۱ خ
وزیرمختار در روسیه
آغاز مأموریت بهعنوان نمایندهٔ ایران در روسیه تا حدود ۱۹۰۵.
- ۱۲۸۶ خ
وزیر امور خارجه
اعلام بیاعتباری قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس از نظر دولت ایران.
- ۱۲۹۰ خ
اصول محاکمات حقوقی
تصویب قانون اصول محاکمات حقوقی که با همکاری سید حسن مدرس تدوین شده بود.
- ۱۲۹۳ خ
نخستوزیری نخست
نخستین دورهٔ نخستوزیری در سالهای جنگ جهانی اول با سیاست بیطرفی.
- ۱۲۹۹ خ
نخستوزیری دوم
متوقف کردن اجرای قرارداد ۱۹۱۹ تا تصویب مجلس.
- ۱۳۰۰ خ
نخستوزیری سوم
دورهٔ سوم نخستوزیری و استعفا پس از اختلاف با رضاخان سردار سپه.
- ۱۳۰۲ خ
آخرین کابینه
کابینهٔ چهارم با وزارت خارجهٔ مصدق؛ پس از کنارهگیری او رضاخان نخستوزیر شد.
- ۱۳۰۶ خ
آثار تاریخی
انتشار «ایران باستانی» و آغاز مجموعه نوشتههایش دربارهٔ تاریخ ایران پیش از اسلام.
- ۱۳۱۴ خ
درگذشت
درگذشت در ۲۹ آبان ۱۳۱۴ در تهران و خاکسپاری در امامزاده صالح تجریش.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ قاجار
شاعران و نویسندگان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ حسن پیرنیا
حسن پیرنیا چند بار نخستوزیر شد؟
او چهار بار، در سالهای ۱۲۹۳، ۱۲۹۹، ۱۳۰۰ و ۱۳۰۲ خورشیدی، در دوران احمدشاه قاجار نخستوزیر ایران شد.
کتاب تاریخ ایران باستان نوشتهٔ کیست؟
کتاب سهجلدی «تاریخ ایران باستان» نوشتهٔ حسن پیرنیا (مشیرالدوله) است که آن را در سالهای پایانی عمر نوشت و ناتمام ماند.
مشیرالدوله کیست؟
مشیرالدوله لقب چند رجل قاجاری بود؛ مشهورترین آنان حسن پیرنیا و پدرش میرزا نصرالله خان نائینی هستند. حسن پیرنیا آخرین دارندهٔ این لقب بود.
آرامگاه حسن پیرنیا کجاست؟
او در آرامگاه خانوادگی در امامزاده صالح تجریش تهران به خاک سپرده شده است.
مدرسهٔ علوم سیاسی را چه کسی تأسیس کرد؟
مدرسهٔ علوم سیاسی در ۱۲۷۸ خورشیدی به همت حسن پیرنیا و با پشتیبانی پدرش، مشیرالدوله، برای تربیت کارکنان وزارت خارجه تأسیس شد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.