سورنا

نام و خاندان سورن

سورنا (به یونانی و لاتین Surena) نامی است که منابع یونانی و رومی به سردار نامدار اشکانی در میانهٔ سدهٔ نخست پیش از میلاد داده‌اند. «سورن» در اصل نام یکی از خاندان‌های بزرگ و نیرومند دوران اشکانی بود و بسیاری از پژوهشگران «سورنا» را بیش از آنکه نام شخصی بدانند، نشانهٔ تعلق او به این خاندان یا عنوانی موروثی می‌شمارند؛ نام شخصی او در منابع کهن نیامده است. واژهٔ «سورن» را به معنای «دلیر» و «نیرومند» دانسته‌اند. قلمرو خاندان سورن در سکستان (سیستان) و نواحی شرقی ایران بود و بنا بر گزارش پلوتارک، این خاندان حق موروثی نهادن تاج بر سر شاه اشکانی را داشت.

در برخی نوشته‌های امروزی از نام‌هایی چون «رستم سورن» یا نام پدر و مادر و سال زادن دقیق او سخن رفته است، اما این جزئیات در منابع کهن یونانی و رومی دیده نمی‌شود و باید با احتیاط به آن‌ها نگریست.

سورنا در منابع کهن

مهم‌ترین منبع دربارهٔ سورنا زندگی‌نامهٔ کراسوس نوشتهٔ پلوتارک است که حدود ۱۲۵ سال پس از این رویدادها نوشته شده است. پلوتارک او را مردی بسیار برجسته توصیف می‌کند که در ثروت، تبار و احترام پس از شاه جای داشت و در دلیری و کاردانی سرآمد پارتیان روزگار خود بود. به گفتهٔ او، سورنا بلندقامت و خوش‌سیما بود و به شیوهٔ مادها چهره می‌آراست. پلوتارک می‌نویسد که او هنگام سفر بار و بنهٔ خود را بر هزار شتر می‌برد و سوارانش، از وابستگان و خدمتکارانش، دست‌کم ده هزار تن بودند. همو می‌گوید سورنا در زمان نبرد حران هنوز سی سال نداشت.

بازگرداندن ارد دوم به تخت

در دههٔ ۵۰ پیش از میلاد، میان دو برادر اشکانی، ارد دوم و مهرداد چهارم، بر سر تخت شاهی کشمکش بود. سورنا در این جنگ جانشینی از ارد پشتیبانی کرد و در حدود ۵۴ پیش از میلاد در گشودن شهر سلوکیه بر کنارهٔ دجله نقشی برجسته داشت؛ به گزارش پلوتارک، او خود نخستین کسی بود که از دیوار شهر بالا رفت. پیروزی ارد و بازگشت او به تخت تا اندازهٔ زیادی مدیون سورنا بود.

لشکرکشی کراسوس

مارکوس لیکینیوس کراسوس، ثروتمندترین مرد روم و یکی از سه عضو «حکومت سه‌نفرهٔ نخست» در کنار پمپه و ژولیوس سزار، در جست‌وجوی افتخار نظامی و ثروت، از سوریه به قلمرو اشکانی لشکر کشید. او پیشنهاد آرتاوازد دوم، پادشاه ارمنستان، را برای پیشروی از راه کوهستانی ارمنستان نپذیرفت و با هفت لژیون از فرات گذشت و به دشت‌های میان‌رودان درآمد. ارد دوم سپاه را دو بخش کرد: خود به ارمنستان رفت تا آرتاوازد را از یاری رساندن به رومیان بازدارد و سورنا را با سپاهی عمدتاً سواره به رویارویی با کراسوس فرستاد.

نبرد حران (۵۳ پیش از میلاد)

دو سپاه در سال ۵۳ پیش از میلاد نزدیک شهر حران (کارای، در جنوب ترکیهٔ امروزی) رو‌در‌رو شدند. سپاه سورنا از دو بخش اصلی تشکیل می‌شد: سواره‌نظام سنگین‌اسلحه (زره‌پوشانی که اسبانشان نیز زره داشتند) و شمار بسیار بیشتری کمانداران سوار سبک‌اسلحه. سورنا با پنهان کردن زره‌پوشان در آغاز نبرد، شمار واقعی نیروهایش را از رومیان پوشیده داشت. کمانداران سوار لژیون‌های رومی را از هر سو زیر باران تیر گرفتند و هنگامی که رومیان انتظار داشتند تیرها پایان یابد، کاروانی از شتران تیرهای تازه به کمانداران می‌رساند. پوبلیوس، پسر کراسوس، برای شکستن حلقهٔ محاصره حمله کرد، اما به دام افتاد و کشته شد.

رومیان شبانه به حران عقب نشستند و سپس کوشیدند به کوهستان پناه ببرند. سورنا کراسوس را به گفت‌وگو فراخواند و در جریان این دیدار درگیری درگرفت و کراسوس کشته شد. به نوشتهٔ پلوتارک، حدود بیست هزار رومی کشته و ده هزار تن اسیر شدند و درفش‌های لژیون‌ها به دست پارتیان افتاد. این نبرد از سنگین‌ترین شکست‌های تاریخ روم و از نخستین رویارویی‌های بزرگ ایران و روم به شمار می‌رود، هرچند بسیاری از مورخان تأکید می‌کنند که به دگرگونی مرزها نینجامید.

مرگ سورنا

سورنا اندکی پس از این پیروزی، در ۵۳ یا ۵۲ پیش از میلاد، به فرمان ارد دوم کشته شد. منابع دلیل روشنی به دست نمی‌دهند، اما مورخان معمولاً بر این باورند که شاه از قدرت، ثروت و محبوبیت روزافزون سردار خود بیمناک شده بود. به این ترتیب، سرداری که در مدتی کوتاه هم تاج را به ارد بازگردانده بود و هم بزرگ‌ترین پیروزی نظامی دوران اشکانی را به دست آورده بود، قربانی بدگمانی شاه شد.

سورنا و رستم

برخی پژوهشگران به همانندی‌هایی میان سورنا و رستم، پهلوان سیستانی شاهنامه، اشاره کرده‌اند: هر دو از سیستان برخاسته‌اند، هر دو تاج‌بخش خوانده شده‌اند و جایگاهی کمتر از شاه ندارند. با این حال، این همانندی در حد فرضیه است و پیوندی قطعی میان این دو چهره اثبات نشده است.

میراث و بازتاب

بازگرداندن درفش‌های لژیون‌های کراسوس سال‌ها بعد، در ۲۰ پیش از میلاد، از موضوعات مهم دیپلماسی میان فرهاد چهارم اشکانی و آگوستوس بود. پیر کورنی، نمایشنامه‌نویس فرانسوی، آخرین تراژدی خود را با نام «سورنا» (۱۶۷۴) بر پایهٔ داستان او نوشت. در ایران امروز نام سورنا بر خیابان‌ها، ربات انسان‌نمای سورنا ساخت دانشگاه تهران، خودروی «سمند سورن» و شناوری نفتی نهاده شده است و نام «سورن» همچنان در ایران و ارمنستان رایج است.