باقرخان

زندگی و خاندان

باقرخان، فرزند حاج رضا بنّا، در تبریز به دنیا آمد و خود نیز پیشهٔ بنّایی داشت. سال تولد او به‌درستی روشن نیست: ویکی‌پدیای فارسی آن را ۱۲۴۰ خورشیدی آورده و دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقاله‌ای به قلم عباس امانت، تولد او را در دههٔ ۱۸۷۰ میلادی دانسته است. باقرخان پیش از مشروطه از لوطیان و سرشناسان محلهٔ خیابان در شرق تبریز بود و در میان اهل محل نفوذ داشت. برخلاف ستارخان که از پیروان مسلک شیخیه بود، باقرخان به گروه متشرعه تعلق داشت و به گفتهٔ منابع به علمای این گروه احترام می‌گذاشت.

منابع از او چهار پسر و یک دختر یاد کرده‌اند. اطلاعات دربارهٔ زندگی خصوصی او، همانند بسیاری از مجاهدان برخاسته از طبقات فرودست شهری، اندک و پراکنده است و بیشتر آنچه از او می‌دانیم به نقش او در سال‌های پرالتهاب مشروطه بازمی‌گردد.

پیوستن به جنبش مشروطه

باقرخان با گرایش به رهبران مشروطه‌خواه تبریز، دست‌کم از اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (ربیع‌الاول ۱۳۲۵ قمری / مه ۱۹۰۷) به صف مجاهدان پیوست و در چند درگیری در شهر شرکت کرد. او به‌تدریج ریاست مجاهدان محلهٔ خیابان را به دست گرفت؛ هم‌زمان ستارخان رهبری مجاهدان محلهٔ امیرخیز را بر عهده داشت و همکاری این دو، که گاه با رقابت نیز همراه بود، ستون اصلی مقاومت تبریز شد.

مقاومت تبریز در دورهٔ استبداد صغیر

پس از به توپ بستن مجلس در تیر ۱۲۸۷ (ژوئن ۱۹۰۸)، باقرخان به دستور انجمن ایالتی آذربایجان همراه ستارخان به نبرد مسلحانه با نیروهای دولتی پرداخت. در روزهای نخست که فشار قوای هوادار شاه به رهبری رحیم‌خان چلبیانلو بسیار سنگین بود، باقرخان بر پایهٔ گزارش ایرانیکا در ۱۳ تیر ۱۲۸۷ (۴ ژوئیهٔ ۱۹۰۸) بر فراز محلهٔ خود پرچم سفید برافراشت؛ اما پس از فراخوان ستارخان و درخواست گروهی از مردم که به سوی خانه‌اش آمده بودند، دوباره به نبرد بازگشت. به روایت منابع فارسی، پس از آن مجاهدان به همت او و دیگران باغ شمال، محل استقرار رحیم‌خان، را تصرف کردند و ادارهٔ شهر به دست مشروطه‌خواهان افتاد.

با آغاز محاصرهٔ طولانی تبریز به دست قوای عین‌الدوله، اردوی باقرخان در برابر بخشی از این قوا قرار داشت. هنگامی که نمایندگان روس و انگلیس به بهانهٔ حفظ جان اروپاییان اولتیماتومی به انجمن ایالتی فرستادند، به گفتهٔ منابع باقرخان به آن اعتنا نکرد و به نبرد ادامه داد. در اوایل فروردین ۱۲۸۸ (مارس ۱۹۰۹) او در نبرد ساری‌داغ فرماندهی مجاهدان را بر عهده داشت؛ نبردی که ویکی‌پدیای انگلیسی آن را پیروزی مجاهدان و گشایش موقت راه‌های تدارکاتی شهر توصیف می‌کند. از او نقل شده که در رقابت با ستارخان می‌گفت مرد آن است که در ساری‌داغ با قشون دولتی بجنگد.

لقب سالار ملی

به پاس رهبری دفاع از تبریز، به باقرخان لقب «سالار ملی» و به ستارخان لقب «سردار ملی» داده شد. پس از فتح تهران و بازگشایی مجلس، مجلس دوم نیز از آن دو قدردانی کرد. آوازهٔ ایستادگی تبریز در آن روزگار به بیرون از مرزهای ایران رسید و نام این دو سردار در کنار هم در یاد مشروطه‌خواهان ماند.

سفر به تهران و مهاجرت ملیون

با ادامهٔ حضور نیروهای روس در تبریز و تنش میان مجاهدان و والی جدید آذربایجان، باقرخان و ستارخان به درخواست آخوند خراسانی و با میانجی‌گری سردار اسعد بختیاری، در ۲۸ اسفند ۱۲۸۸ (۱۹ مارس ۱۹۱۰) تبریز را به مقصد تهران ترک کردند؛ ایرانیکا این خروج را در عمل تبعیدی ناخواسته دانسته است. در تهران از آنان استقبال گسترده‌ای شد و محل عشرت‌آباد برای اسکان باقرخان و همراهانش در نظر گرفته شد.

با آغاز جنگ جهانی اول و پیشروی قوای روس به سوی تهران، گروهی از نمایندگان مجلس و رجال مشروطه‌خواه در ۱۲۹۴ خورشیدی (۱۹۱۵) پایتخت را ترک کردند و «کمیتهٔ دفاع ملی» و سپس دولت موقت ملی را در غرب کشور تشکیل دادند؛ رویدادی که به مهاجرت ملیون مشهور است. باقرخان به این جریان پیوست و در درگیری‌هایی با نیروهای روس شرکت کرد، اما با عقب‌نشینی ملیون ناچار به سوی کرمانشاه و سپس مرزهای غربی رفت.

مرگ

باقرخان در محرم ۱۳۳۵ قمری (آبان ۱۲۹۵ خورشیدی / نوامبر ۱۹۱۶) همراه شماری از یارانش در نواحی مرزی نزدیک قصر شیرین کشته شد. بر پایهٔ روایت ایرانیکا و ویکی‌پدیای انگلیسی، محمدامین طالبانی که آنان را به میهمانی پذیرفته بود، شبانه آنان را به قتل رساند و اجسادشان را در همان نزدیکی رها کرد. ویکی‌پدیای فارسی محل اقامت او را خانه‌ای در کرکوک ذکر می‌کند و انگیزهٔ قاتلان را دست‌یابی به پولی دانسته که همراه او بود. سرنوشت پیکر او نیز در منابع به یک شکل روایت نشده است.

میراث و جایگاه امروز

• پس از انقلاب ۱۳۵۷ خیابانی در غرب تهران به نام باقرخان نام‌گذاری شد و یادمان‌هایی از او در شهرهای ایران برپا شده است.
• فرقهٔ دموکرات آذربایجان تندیسی از باقرخان در میدان شهرداری تبریز نصب کرد که پس از سقوط این فرقه، در آذر ۱۳۲۵، به دست مردم برچیده شد.
• خانهٔ منسوب به باقرخان در محلهٔ خیابان تبریز باقی مانده و گزارش‌هایی دربارهٔ فرسودگی آن و ساخت‌وساز در باغ مجاورش منتشر شده است.
• در فیلم سینمایی «ستارخان» (۱۳۵۱) به کارگردانی علی حاتمی، عنایت‌الله بخشی نقش باقرخان را بازی کرد.

باقرخان در کنار ستارخان در حافظهٔ تاریخی ایرانیان به‌عنوان یکی از دو سردار اصلی دفاع از مشروطه در تبریز شناخته می‌شود؛ هرچند برخی معاصران، از جمله نویسندهٔ نامه‌ای که ادوارد براون نقل کرده، رفتار او و یارانش را پس از پیروزی نقد کرده‌اند.