آقامحمدخان قاجار
دربارهٔ آقامحمدخان قاجار
خاندان و کودکی
آقامحمدخان در سال ۱۱۵۵ قمری (۱۷۴۲ میلادی) در استرآباد، گرگان امروزی، به دنیا آمد. پدرش محمدحسنخان قاجار از سران شاخهٔ قوانلوی ایل قاجار بود و پدربزرگش فتحعلیخان قاجار در دوران آشوب پس از سقوط اصفهان به دست افغانها، مدتی وکیلالدوله و فرماندهٔ سپاه تهماسب دوم صفوی بود. در آن روزگار، قوانلوها و دَوَلوها، دو شاخهٔ اصلی ایل قاجار، با هم رقابت سختی داشتند و پدر آقامحمد نیز دائماً در کشمکش با حکومت مرکزی و رقیبان محلی بود.
پس از کشته شدن نادرشاه در ۱۷۴۷، محمدحسنخان کوشید استرآباد را تصرف کند، اما از عادلشاه، برادرزادهٔ نادر، شکست خورد. عادلشاه پسر خردسال او را که حدود شش سال داشت اسیر کرد و به مشهد فرستاد و دستور داد او را اخته کنند. به همین سبب او را «آغا» یا «آقا» خواندهاند؛ لقبی که در آن زمان برای خواجگان به کار میرفت. پس از برکناری عادلشاه، آقامحمد به نزد خانوادهاش بازگشت و سالها در کنار پدرش که مدعی پادشاهی ایران بود، زندگی کرد تا آنکه محمدحسنخان در سال ۱۷۵۹ در جنگ با نیروهای زند کشته شد.
سالهای گروگانی در شیراز
با تثبیت قدرت کریمخان زند، آقامحمد و برادرش حسینقلیخان در سال ۱۷۶۳ به شیراز، پایتخت زندیان، فرستاده شدند. آقامحمدخان حدود شانزده سال در دربار کریمخان بهعنوان گروگانی محترم زیست. به روایت منابع، کریمخان با او رفتاری نسبتاً ملایم داشت و گاه در امور مشورت میکرد. عمهٔ او، خدیجه بیگم، نیز در حرم کریمخان بود. این سالها به آقامحمدخان فرصت داد تا از نزدیک با ساختار حکومت، سیاست ایلات و ضعفهای خاندان زند آشنا شود.
در اسفند ۱۱۵۷ خورشیدی (مارس ۱۷۷۹) کریمخان درگذشت. آقامحمدخان که از بیماری او آگاه شده بود، از شیراز گریخت و خود را به مازندران رساند. او در سالهای بعد با برادران و خویشاوندان رقیب خود جنگید و سرانجام شاخههای ایل قاجار را زیر فرمان خود متحد کرد.
نبرد برای قدرت و انتخاب تهران به پایتختی
آقامحمدخان در دههٔ ۱۷۸۰ بر گیلان، مازندران و بخش بزرگی از شمال ایران مسلط شد و با علیمرادخان زند و جانشینانش بارها درگیر شد. او در ۱۲ مارس ۱۷۸۶ وارد تهران شد و این شهر را مرکز حکومت خود قرار داد. تهران از آن زمان تاکنون پایتخت ایران بوده است. موقعیت تهران در نزدیکی سرزمین ایل قاجار در شمال و راههای منتهی به قفقاز و خراسان، از دلایل این انتخاب دانسته میشود. به نوشتهٔ برخی منابع، او از حدود سال ۱۷۸۹ خود را فرمانروای ایران میدانست، اما هنوز تاجگذاری نکرده بود.
پایان کار زندیان و رویداد کرمان
آخرین رقیب جدی آقامحمدخان، لطفعلیخان زند بود. در سال ۱۷۹۱ حاجی ابراهیم کلانتر، حاکم شیراز، دروازههای شهر را بر لطفعلیخان بست و به آقامحمدخان پیوست. خان قاجار در سال ۱۷۹۲ وارد شیراز شد. لطفعلیخان به کرمان رفت و در آنجا پناه گرفت. آقامحمدخان در سال ۱۷۹۴ کرمان را حدود چهار ماه محاصره کرد و سرانجام شهر گشوده شد. منابع تاریخی از کشتار و کور کردن شمار بسیاری از مردم کرمان پس از فتح شهر خبر دادهاند و این رویداد از تاریکترین بخشهای کارنامهٔ اوست؛ هرچند آمارهایی که در روایتهای مختلف آمده یکسان نیست. لطفعلیخان در بم دستگیر، کور و به تهران فرستاده شد و در همانجا کشته شد. با مرگ او دودمان زند عملاً پایان یافت.
لشکرکشی به قفقاز و تاجگذاری
ارکلی دوم، پادشاه گرجستان، در سال ۱۷۸۳ با عهدنامهٔ گئورگیفسک زیر حمایت روسیه رفته بود. آقامحمدخان که قفقاز را بخشی از قلمرو ایران میدانست، در سال ۱۷۹۵ به آن سو لشکر کشید. پس از محاصرهٔ شوشی، در نبرد کرتسانیسی (سپتامبر ۱۷۹۵) سپاه گرجی را شکست داد و تفلیس را گرفت. این شهر در جریان تصرف بهشدت ویران و غارت شد و بسیاری از ساکنانش کشته یا اسیر شدند. پژوهشگران این لشکرکشی را از زمینههای جنگهای بعدی ایران و روسیه در دوران فتحعلیشاه میدانند.
در زمستان همان سال، سران ایل قاجار و بزرگان دولت در دشت مغان از او خواستند رسماً پادشاهی را بپذیرد و او در سال ۱۷۹۶ تاجگذاری کرد. سپس به خراسان رفت و مشهد را که شاهرخشاه افشار، نوهٔ نابینای نادرشاه، بهطور اسمی بر آن حکم میراند، تصرف کرد. به روایت منابع، شاهرخ برای آشکار کردن جواهرات بازماندهٔ نادر شکنجه شد و اندکی بعد درگذشت.
مرگ و آرامگاه
در سال ۱۷۹۶ کاترین دوم، امپراتریس روسیه، سپاهی به قفقاز فرستاد، اما با مرگ او این لشکرکشی متوقف شد. آقامحمدخان در بهار ۱۷۹۷ بار دیگر راهی قفقاز شد و وارد شوشی شد. در شب ۱۷ ژوئن ۱۷۹۷ (۲۱ ذیالحجهٔ ۱۲۱۱ قمری)، چند تن از خدمتکارانش که به دستور او محکوم به مرگ شده بودند و اجرای حکم به صبح موکول شده بود، او را در خوابگاهش کشتند. پیکرش ابتدا در شوشی به خاک سپرده شد و بعدها به نجف منتقل شد. جانشین او برادرزادهاش باباخان بود که با نام فتحعلیشاه به تخت نشست؛ آقامحمدخان پیشتر او را ولیعهد خود کرده بود.
شخصیت و داوریهای تاریخی
منابع دوران قاجار و سیاحان اروپایی آقامحمدخان را مردی بدگمان، سختگیر، صرفهجو و بیاعتنا به تجملات توصیف کردهاند. کارنامهٔ او با خشونتهای گسترده، بهویژه در کرمان و تفلیس، و نیز با قتل برادرش جعفرقلیخان همراه است. در مقابل، برخی پژوهشگران او را رهبری نظامی و سیاسی عملگرا، حسابگر و زیرک توصیف کردهاند که پس از نزدیک به هفتاد سال پراکندگی پس از فروپاشی صفویان، بار دیگر حکومتی متمرکز در ایران برپا کرد. داوری دربارهٔ او در تاریخنگاری ایرانی نیز یکسان نیست: گروهی بر نقش او در یکپارچگی سرزمینی تأکید میکنند و گروهی بر بیرحمیهایش.
میراث و جایگاه امروز
- بنیانگذاری دودمان قاجار که تا ۱۳۰۴ خورشیدی (۱۹۲۵ م) بر ایران فرمان راند.
- پایتختی تهران که از زمان او تا امروز ادامه دارد.
- بازگرداندن حکومت مرکزی بر بیشتر سرزمینهای ایران پس از دوران افشاریه و زندیه.
- سکههای ضربشده به نام او از منابع مهم سکهشناسی آغاز دوران قاجار است.
خط زمان
- ۱۷۴۲ م
تولد در استرآباد
در خاندان محمدحسنخان، از سران شاخهٔ قوانلوی ایل قاجار، به دنیا آمد.
- حدود ۱۷۴۸ م
اسارت به دست عادلشاه
در حدود ششسالگی به دست عادلشاه افشار اسیر و اخته شد.
- ۱۷۶۳ م
گروگان در شیراز
به دربار کریمخان زند در شیراز فرستاده شد و حدود شانزده سال در آنجا ماند.
- ۱۷۷۹ م
گریز از شیراز
پس از مرگ کریمخان از شیراز گریخت و در مازندران قدرت را به دست گرفت.
- ۱۷۸۶ م
پایتخت شدن تهران
وارد تهران شد و آن را مرکز حکومت خود قرار داد.
- ۱۷۹۲ م
ورود به شیراز
پس از پیوستن حاجی ابراهیم کلانتر، شیراز به دست او افتاد.
- ۱۷۹۴ م
فتح کرمان
کرمان را پس از محاصره گرفت؛ لطفعلیخان زند دستگیر و کشته شد و کار زندیان پایان یافت.
- ۱۷۹۵ م
نبرد کرتسانیسی
سپاه گرجستان را شکست داد و تفلیس را تصرف و ویران کرد.
- ۱۷۹۶ م
تاجگذاری
پس از درخواست بزرگان در دشت مغان تاجگذاری کرد و سپس خراسان را گرفت.
- ۱۷۹۷ م
کشته شدن در شوشی
در لشکرکشی دوم به قفقاز به دست خدمتکارانش کشته شد؛ فتحعلیشاه جانشینش شد.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ قاجار
پادشاهان و فرمانروایان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ آقامحمدخان قاجار
آقامحمدخان قاجار چگونه کشته شد؟
او در ژوئن ۱۷۹۷ در شوشی قرهباغ به دست چند تن از خدمتکارانش کشته شد؛ کسانی که خود او حکم مرگشان را داده بود و اجرای حکم به صبح موکول شده بود.
چرا آقامحمدخان تهران را پایتخت کرد؟
تهران به سرزمین ایل قاجار در شمال نزدیک بود و بر راههای قفقاز و خراسان تسلط داشت. او در ۱۷۸۶ تهران را مرکز حکومت خود کرد و این شهر از آن زمان پایتخت ایران مانده است.
چرا به او آقا یا آغا محمدخان میگویند؟
او در کودکی به دستور عادلشاه افشار اخته شد و لقب «آغا» در آن روزگار برای خواجگان به کار میرفت.
آرامگاه آقامحمدخان قاجار کجاست؟
پیکر او ابتدا در شوشی به خاک سپرده شد و بعدها به نجف منتقل شد.
جانشین آقامحمدخان قاجار چه کسی بود؟
برادرزادهاش باباخان که با نام فتحعلیشاه قاجار به پادشاهی رسید.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.