کریمخان زند
دربارهٔ کریمخان زند
زندگی و خاندان
محمدکریمخان زند در حدود سال ۱۱۱۹ قمری (نزدیک به ۱۷۰۵ میلادی) در روستای پری در ناحیهٔ ملایر به دنیا آمد. او پسر بزرگ ایناقخان زند بود و به طایفهٔ کوچک زند تعلق داشت؛ گروهی از لکهای دامدار زاگرس که در روستاهای پری و کمازان و دامنههای کوهستانی میان ملایر و همدان میزیستند. دربارهٔ تبار لکها و پیوند آنان با لرها یا کردها میان پژوهشگران اختلاف نظر است.
در سالهای فروپاشی صفویان، طایفهٔ زند در برابر پیشروی عثمانی در مرزهای غربی ایستادگی کرد. اما در ۱۷۳۲ نادر، که در آن زمان فرمانروای واقعی کشور بود، برای مطیع کردن ایلات زاگرس به این سرزمین لشکر کشید؛ مهدیخان زند و صدها تن از خویشانش را کشت و بازماندگان طایفه را به ابیورد و درهگز در خراسان کوچاند. مردان توانای طایفه، از جمله کریم، به سپاه نادر پیوستند.
در سپاه نادر
کریم در سپاه نادرشاه سواری ساده و کمبضاعت بود. جان پری، مورخ دوران زند، از قول خود کریمخان حکایتی نقل کرده است: او در روزگار تنگدستی زین زرنشانی را از جلوی دکان زینسازی دزدید، اما چون شنید زینساز را به همین سبب به اعدام محکوم کردهاند، پشیمان شد و زین را پنهانی بازگرداند؛ و همسر زینساز برای دزد ناشناس دعا کرد که روزی صاحب صد زین مانند آن شود. این حکایت در تصویر مردمی کریمخان جایگاهی ویژه دارد.
برآمدن پس از مرگ نادر
کشته شدن نادرشاه در ۱۷۴۷ ایران را دوباره به آشوب کشاند و مدعیان گوناگون، از جمله احمدشاه درانی در شرق، محمدحسنخان قاجار در استرآباد، آزادخان افغان در شمال غرب و علیمردانخان بختیاری در مرکز، برای قدرت به رقابت برخاستند. زندها به سرزمین خود در غرب ایران بازگشتند و کریمخان رهبری آنان را به دست گرفت.
در مه ۱۷۵۰ کریمخان همراه علیمردانخان بختیاری و ابوالفتحخان بختیاری اصفهان را گرفت. آنان شاهزادهای صفوی را با نام اسماعیل سوم به شاهی اسمی نشاندند و قدرت را میان خود تقسیم کردند. این همکاری دیری نپایید؛ علیمردانخان ابوالفتحخان را کشت و در نبردهای پیاپی از کریمخان شکست خورد و سرانجام کشته شد. کریمخان در سالهای بعد رقیبان دیگرش، از جمله آزادخان و محمدحسنخان قاجار، را نیز از میدان به در کرد و بر همهٔ ایران جز خراسان، که در دست شاهرخ نوهٔ نادر ماند، چیره شد.
وکیلالرعایا
کریمخان هرگز عنوان شاه را برای خود برنگزید. او نخست خود را «وکیلالدوله» (نایبالسلطنهٔ شاه صفوی) میخواند و سپس عنوان «وکیلالرعایا» (نمایندهٔ مردم) را برگزید. در دوران او ایران پس از حدود چهل سال جنگ، آرامش و امنیتی نسبی یافت؛ سالهای ۱۷۶۵ تا ۱۷۷۹ را اوج حکومت زندیه میدانند. دیوانسالاری او کوچک بود و خود بیشتر امور را مستقیماً اداره میکرد. به نوشتهٔ منابع، کریمخان برخلاف صفویان در پی کسب مشروعیت از عالمان دینی نبود.
آقامحمدخان قاجار، پسر محمدحسنخان، سالها در دربار کریمخان در شیراز بهعنوان گروگان میزیست، اما با او محترمانه رفتار میشد و کریمخان گاه در امور کشور با او مشورت میکرد و او را «پیران ویسه» (نام رایزن خردمند افراسیاب در شاهنامه) میخواند.
شیراز، پایتخت زندیه
کریمخان شیراز را پایتخت خود کرد و بخش بزرگی از شهر را از نو ساخت. مهمترین بناهای این دوره عبارتاند از:
- ارگ کریمخان، دژ حکومتی در مرکز شهر؛
- بازار وکیل، مسجد وکیل و حمام وکیل؛
- باغ نظر و عمارت کلاهفرنگی، محل پذیرایی از سفیران و برگزاری مراسم رسمی؛
- بازسازی آرامگاههای حافظ و سعدی و آرامگاه شاه شجاع مظفری؛
- بارو، کاروانسرا و گرمابههای تازه که بخشی از آنها بعدها ویران شد.
جمعیت شیراز در این دوران از اصفهان بیشتر شد و شاعران، صنعتگران و بازرگانانی از اروپا و هند به آن روی آوردند.
روابط خارجی و فتح بصره
در دوران کریمخان روابط با بریتانیا از سر گرفته شد و کمپانی هند شرقی اجازه یافت در جنوب ایران تجارتخانه دایر کند. زندها بر سر نفوذ در جزیرهٔ خارگ با هلندیها درگیر بودند. در ۱۷۷۵، به سبب دخالت پاشای بغداد در امور کردستان و بدرفتاری با زائران ایرانی عتبات، کریمخان به عثمانی اعلان جنگ کرد. سپاه زند به فرماندهی برادرش صادقخان بصره را سیزده ماه در محاصره گرفت و در ۱۷۷۶ (۱۱۹۰ قمری) آن را گشود؛ این شهر تا پس از مرگ کریمخان در دست ایران ماند.
مرگ و آرامگاه
کریمخان پس از شش ماه بیماری، که احتمالاً سل بود، در ۱ مارس ۱۷۷۹ (۱۳ صفر ۱۱۹۳ قمری) در شیراز درگذشت و بنا به وصیتش در شاهنشین شرقی عمارت کلاهفرنگی باغ نظر به خاک سپرده شد. پس از مرگش جنگ جانشینی میان بستگانش درگرفت و هیچیک از جانشینانش نتوانستند مانند او کشور را اداره کنند؛ سرانجام آقامحمدخان قاجار بر زندیه پیروز شد و لطفعلیخان، آخرین فرمانروای زند، را کشت.
آقامحمدخان در سال ۱۲۰۶ قمری (۱۷۹۲ میلادی) دستور داد استخوانهای کریمخان را از گور بیرون آورند و به تهران ببرند و زیر پلههای کاخ گلستان دفن کنند. در دوران رضاشاه پهلوی این بقایا از کاخ گلستان بیرون آورده شد و به شیراز بازگشت و در باغ نظر دوباره به خاک سپرده شد. عمارت کلاهفرنگی امروز موزهٔ پارس است و آرامگاه کریمخان را در خود دارد.
میراث و جایگاه امروز
کریمخان زند در حافظهٔ ایرانیان یکی از نیکنامترین فرمانروایان تاریخ کشور است؛ فرمانروایی که از تبار سادهاش شرمی نداشت، ساده میپوشید و بر فرشی ارزان مینشست و حکایتهای فراوان از دادگری و دلسوزیاش برای مردم نقل شده است. مورخان یادآور میشوند که او در شهرت نظامی و آوازهٔ جهانی به پای نادرشاه یا شاه عباس نمیرسد، اما در نیکخواهی برای رعایا از بسیاری از پادشاهان ایران پیش است. مجموعهٔ تلویزیونی «کریمخان زند» (۱۳۷۹–۱۳۸۰) به کارگردانی محمدرضا ورزی زندگی او را روایت کرده و خیابانی مشهور در تهران به نام اوست.
خط زمان
- حدود ۱۷۰۵ م
تولد در پری
تولد در روستای پری ملایر؛ پسر بزرگ ایناقخان زند.
- ۱۷۳۲ م
کوچ اجباری به خراسان
نادر طایفهٔ زند را سرکوب کرد و به ابیورد و درهگز کوچاند؛ کریم به سپاه نادر پیوست.
- ۱۷۴۷ م
بازگشت به غرب ایران
پس از قتل نادرشاه، زندها به سرزمین خود بازگشتند و کریمخان رهبری آنان را به دست گرفت.
- ۱۷۵۰ م
گرفتن اصفهان
تصرف اصفهان همراه با سران بختیاری و نشاندن اسماعیل سوم صفوی به شاهی اسمی.
- ۱۷۵۱ م
پیروزی بر علیمردانخان
شکست علیمردانخان بختیاری و آغاز فرمانروایی کریمخان بر غرب و مرکز ایران.
- ۱۷۶۵ م
اوج حکومت زند
آغاز دوران اوج زندیه با شیراز بهعنوان پایتخت و ساخت بناهای وکیل.
- ۱۷۷۶ م
فتح بصره
گشودن بصره به دست صادقخان زند پس از سیزده ماه محاصره.
- ۱۷۷۹ م
درگذشت در شیراز
درگذشت در ۱ مارس ۱۷۷۹ و خاکسپاری در عمارت کلاهفرنگی باغ نظر.
- ۱۷۹۲ م
نبش قبر
آقامحمدخان قاجار استخوانهای او را به تهران برد و زیر پلههای کاخ گلستان دفن کرد.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ افشاریان و زندیان
همهٔ مشاهیر افشاریان و زندیان ←پادشاهان و فرمانروایان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ کریمخان زند
آرامگاه کریمخان زند کجاست؟
در عمارت کلاهفرنگی باغ نظر شیراز که امروز موزهٔ پارس است؛ بقایای او پس از انتقال به تهران به دست آقامحمدخان، در دوران رضاشاه به همین مکان بازگردانده شد.
چرا کریمخان زند خود را وکیلالرعایا مینامید؟
او هرگز عنوان شاه را نپذیرفت؛ نخست خود را وکیلالدوله (نایب شاه صفوی) و سپس وکیلالرعایا یعنی نمایندهٔ مردم خواند.
کریمخان زند چند سال حکومت کرد؟
از ۱۷۵۱ تا مرگش در ۱۷۷۹، حدود ۲۸ سال؛ منابع فارسی کل دوران قدرتش را حدود سی سال شمردهاند.
کریمخان زند اهل کجا بود؟
او در روستای پری در ناحیهٔ ملایر، از طایفهٔ لک زند، به دنیا آمد.
آقامحمدخان قاجار با قبر کریمخان چه کرد؟
در سال ۱۷۹۲ دستور داد استخوانهای کریمخان را از شیراز به تهران ببرند و زیر پلههای کاخ گلستان دفن کنند؛ رضاشاه بعدها آنها را به شیراز بازگرداند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.