سعدی

زندگی و خاندان

ابومحمد مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله بن مشرف، متخلص به سعدی، در شیراز به دنیا آمد. سال تولد او قطعی نیست؛ بیشتر پژوهشگران آن را حدود ۶۰۶ قمری (۱۲۰۹ یا ۱۲۱۰ میلادی) می‌دانند و برخی تاریخ‌های پیش‌تر، تا حدود ۵۸۵ قمری، را پیشنهاد کرده‌اند. آگاهی ما از زندگی او بیشتر از اشارات خودش در آثارش به دست می‌آید؛ اشاراتی که گاه با پند و افسانه درآمیخته‌اند و نمی‌توان همه را گزارش تاریخی دقیق دانست. سعدی در کودکی پدرش را از دست داد و به گفتهٔ خودش از تربیت و مهر او به نیکی یاد می‌کند. شیراز در این دوران زیر فرمان اتابکان سلغری فارس بود.

تحصیل و سفرها

سعدی در نوجوانی، احتمالاً حدود سال‌های ۱۲۲۳–۱۲۲۴، هم‌زمان با آشفتگی‌های فارس، به بغداد رفت و در مدرسهٔ نظامیه، مهم‌ترین مرکز علمی جهان اسلام در آن روزگار، به تحصیل پرداخت. او در آثارش از استادان و مشایخی چون ابوالفرج بن جوزی و شیخ شهاب‌الدین عمر سهروردی یاد کرده است. پس از آن سال‌ها در سرزمین‌های اسلامی، از جمله شام و حجاز، سفر کرد و به روایتی این سفرها حدود سی سال به درازا کشید. بسیاری از حکایت‌های گلستان و بوستان به این سفرها بازمی‌گردد، هرچند پژوهشگرانی چون یان ریپکا دربارهٔ برخی سفرهای ادعاشده، مانند سفر به هند و کاشغر، تردید کرده‌اند و احتمال داده‌اند که پاره‌ای از آن‌ها قالبی داستانی برای پند باشد.

بازگشت به شیراز و نگارش بوستان و گلستان

سعدی حدود سال ۶۵۵ قمری (۱۲۵۷ م) به شیراز بازگشت و در خانقاه ابوعبدالله بن خفیف ساکن شد. در این زمان فارس به تدبیر اتابک ابوبکر بن سعد زنگی از ویرانی یورش مغول در امان مانده بود و سعدی با دربار او و پسرش سعد پیوند یافت؛ تخلص «سعدی» را برگرفته از نام همین سعد بن ابوبکر یا پدرش سعد بن زنگی دانسته‌اند. او در همان سال بوستان را به نظم درآورد و کمتر از یک سال بعد، از اول اردیبهشت سال ۶۵۶ قمری، نگارش گلستان را آغاز کرد و به گفتهٔ خودش آن را در زمانی کوتاه به پایان برد. در همان سال ۶۵۶ قمری (۱۲۵۸ م) بغداد به دست هلاکو سقوط کرد و سعدی در رثای خلیفه و ویرانی بغداد سوگ‌سروده‌هایی به عربی و فارسی سرود.

مهم‌ترین آثار

همهٔ آثار سعدی در مجموعه‌ای به نام کلیات سعدی گرد آمده است:

• گلستان (۶۵۶ ق): کتابی به نثر مسجع آمیخته با شعر در هشت باب، دربارهٔ سیرت پادشاهان، اخلاق درویشان، فضیلت قناعت، فواید خاموشی، عشق و جوانی، ضعف و پیری، تأثیر تربیت و آداب صحبت.
• بوستان یا سعدی‌نامه (۶۵۵ ق): مثنوی‌ای در ده باب در بحر متقارب، با موضوعاتی از جمله عدل و تدبیر، احسان، عشق، تواضع، رضا، تربیت، شکر و توبه.
• غزلیات: که سعدی را یکی از بزرگ‌ترین غزل‌سرایان فارسی ساخته است.
• قصاید فارسی و عربی، مراثی، ملمعات، ترجیعات، رباعیات و قطعات.
• رساله‌های منثور، از جمله نصیحةالملوک، رسالهٔ عقل و عشق و مجالس پنج‌گانه.

سبک و اندیشه

سخن سعدی نمونهٔ کامل «سهل ممتنع» است: ساده و روان در ظاهر، اما تقلیدناپذیر. او با ایجاز، طنز پنهان و آشکار و آهنگ دقیق کلام، نثر و نظم فارسی را به اوج رساند و بسیاری از جمله‌هایش به مَثَل‌های روزمرهٔ فارسی‌زبانان بدل شده است. سعدی در گلستان و بوستان اخلاقی عملی و انسانی را می‌آموزد: عدالت، مدارا، خیرخواهی، نکوهش ستم و آزمندی و توجه به رنج دیگران. غزل‌های او بیشتر عاشقانه‌اند و عشق زمینی را با لطافتی بی‌مانند بیان می‌کنند؛ برخی پژوهشگران آن‌ها را عارفانه تفسیر کرده‌اند، اما بسیاری دیگر، از جمله محمدعلی فروغی، این تفسیر را نپذیرفته‌اند. غزل سعدی زمینه‌ساز غزل حافظ دانسته می‌شود.

مرگ و آرامگاه

سعدی در سال ۶۹۰ یا ۶۹۱ قمری (۱۲۹۱ یا ۱۲۹۲ میلادی) در شیراز درگذشت و در خانقاهی که سال‌های پایانی عمر را در آن گذرانده بود، نزدیک سرچشمهٔ رکن‌آباد، به خاک سپرده شد. بنای آرامگاه او بارها ویران و بازسازی شد: در سال ۱۱۸۷ قمری به فرمان کریم‌خان زند بنایی آجری بر آن ساخته شد و بنای کنونی، مشهور به سعدیه، به طراحی محسن فروغی و به همت انجمن آثار ملی ساخته و در اردیبهشت ۱۳۳۱ خورشیدی (۱۹۵۲ م) گشایش یافت.

میراث و جایگاه امروز

اهل ادب سعدی را «استاد سخن»، «شیخ اجل» و «افصح‌المتکلمین» خوانده‌اند. در ایران اول اردیبهشت، روز آغاز نگارش گلستان، «روز سعدی» نام گرفته است. گلستان از دیرباز در مکتب‌خانه‌های ایران و شبه‌قاره متن آموزشی زبان فارسی بود و به زبان‌های بسیاری ترجمه شده است؛ نویسندگانی چون ولتر و گوته با آثار او آشنا بودند. قطعهٔ «بنی‌آدم» از گلستان بر فرشی که ایران در سال ۲۰۰۵ به سازمان ملل متحد در نیویورک اهدا کرد، بر سکهٔ ۵۰۰ ریالی و بر پشت اسکناس ۱۰۰ هزار ریالی نقش بسته است. گزارش رایجی که این شعر را بر سردر تالار سازمان ملل می‌داند، درست نیست. تصحیح محمدعلی فروغی از کلیات سعدی از معتبرترین و پرخواننده‌ترین چاپ‌های آثار اوست. خوانندگانی چون محمدرضا شجریان و غلامحسین بنان غزل‌های سعدی را خوانده‌اند.

بیت‌های مشهور

• «بنی‌آدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند» (گلستان؛ ضبط رایج در تصحیح فروغی. مصراع نخست به صورت «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند» نیز شهرت دارد)
• «به نام خداوند جان‌آفرین / حکیم سخن در زبان‌آفرین» (بیت آغازین بوستان)