عبدالرزاق کاشانی

زندگی و خاندان

کمال‌الدین ابوالفضل عبدالرزاق بن جمال‌الدین ابی‌الغنائم کاشانی، مشهور به عبدالرزاق کاشانی یا کمال‌الدین کاشانی، از عارفان و نویسندگان برجستهٔ ایران در روزگار ایلخانان مغول است. او در میانهٔ سدهٔ هفتم هجری در کاشان به دنیا آمد؛ تاریخ دقیق تولدش معلوم نیست و پژوهشگران آن را حدود ۶۵۰ قمری (میان ۱۲۵۲ تا ۱۲۶۲ میلادی) دانسته‌اند. در منابع عربی گاه او را «قاشانی» یا «قاسانی» نیز نامیده‌اند. نباید او را با هم‌نامانی چون عزالدین محمود کاشانی، نویسندهٔ «مصباح الهدایه»، یا عبدالرزاق‌خان کاشی، حاکم کاشان در دورهٔ زندیه، اشتباه گرفت.

دوران زندگی او با ویرانی‌های یورش مغول و سپس شکل‌گیری حکومت ایلخانان هم‌زمان بود؛ روزگاری که بسیاری از مراکز علمی کهن از میان رفته بودند و خانقاه‌ها به پناهگاه‌های مهم دانش و معنویت بدل شده بودند.

تحصیل و سلوک

کاشانی خود در نامه‌ای به علاءالدوله سمنانی، گزارشی کوتاه از سیر تحصیلش به دست داده است. او در جوانی نخست ادبیات و علوم شرعی را آموخت، سپس به اصول فقه و کلام پرداخت و آن‌گاه به فلسفه و علوم عقلی روی آورد؛ اما به گفتهٔ خودش، هیچ‌یک از این دانش‌ها او را قانع نکرد و دریافت که معرفت مطلوب از طور عقل فراتر است. از این رو به صحبت صوفیان و اهل ریاضت روی آورد.

مهم‌ترین مرشد او نورالدین عبدالصمد نطنزی (درگذشتهٔ ۶۹۹ قمری) بود. کاشانی در کنار او و همراه عزالدین محمود کاشانی سلوک کرد و پس از درگذشت او، از مشایخ دیگری چون شمس‌الدین کیشی، شرف‌الدین ابراهیم فرزند صدرالدین روزبهان ثانی، نورالدین عبدالرحمان اسفراینی و ظهیرالدین بزغش شیرازی بهره برد. نسبت عرفانی او با چند واسطه به شهاب‌الدین سهروردی و طریقهٔ سهروردیه می‌رسد، اما در اندیشه بیش از همه به مکتب ابن عربی گرایش داشت. او در طول زندگی چندین سفر، از جمله به شیراز، بغداد و نجف، داشت و هر بار به نطنز بازمی‌گشت.

مکاتبه با علاءالدوله سمنانی

یکی از رویدادهای مشهور زندگی کاشانی، مناظرهٔ مکتوب او با علاءالدوله سمنانی (درگذشتهٔ ۷۳۶ قمری)، عارف کبروی و منتقد نظریهٔ وحدت وجود است. بنا بر گزارش جامی در «نفحات الانس»، کاشانی در اواخر عمر به سلطانیه سفر کرد و گفت‌وگو با همراهانش دربارهٔ وحدت وجود او را بر آن داشت که به سمنانی نامه بنویسد. کاشانی در این نامه‌ها از دیدگاه‌های ابن عربی دفاع کرد و سمنانی بر آن‌ها خرده گرفت. این مکاتبات را از اسناد مهم تاریخ تصوف در بحث وحدت وجود و دیدگاه‌های مخالف آن می‌دانند.

کاشانی نزد رجال دیوانی ایلخانان نیز جایگاه داشت؛ به گزارش پژوهشگران، خواجه غیاث‌الدین محمد، وزیر ابوسعید ایلخان و فرزند رشیدالدین فضل‌الله، به او توجه و ارادت داشت.

مهم‌ترین آثار

کاشانی آثار فراوانی، بیشتر به عربی و برخی به فارسی، پدید آورد. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• تأویلات القرآن: تفسیری عرفانی و تأویلی از قرآن که مدت‌ها به نام ابن عربی و با عنوان «تفسیر ابن عربی» چاپ و شناخته می‌شد، اما پژوهش‌ها نشان داده‌اند که از کاشانی است.
• شرح فصوص الحکم: شرحی بر مهم‌ترین اثر ابن عربی که از شرح‌های اثرگذار و پایهٔ بسیاری از شرح‌های بعدی به شمار می‌رود.
• اصطلاحات الصوفیه: فرهنگی کوتاه از اصطلاحات عرفانی که از پرخواننده‌ترین آثار او است.
• لطائف الاعلام فی اشارات اهل الالهام: فرهنگی گسترده‌تر از اصطلاحات صوفیه.
• شرح منازل السائرین: شرحی بر اثر مشهور خواجه عبدالله انصاری.
• تحفة الاخوان فی خصائص الفتیان: رساله‌ای در آیین فتوت و جوانمردی.
• المبدأ و المعاد و نامه‌ها و رساله‌های کوتاه دیگر.

اندیشه و جایگاه در عرفان

کاشانی را از چهره‌های اصلی نسل دوم شارحان ابن عربی می‌دانند که آموزه‌های او را منظم و قابل تدریس کردند. او در تبیین اصل وحدت وجود و مراتب هستی، و در پیوند دادن عرفان نظری با قرآن و شریعت، نقشی مهم داشت. آثار او میراث عرفانی سهروردیه و مکتب ابن عربی را به هم نزدیک کرد. از شاگردان نامدار او داوود قیصری است که شرح او بر فصوص الحکم پرخواننده‌ترین شرح این کتاب در شرق جهان اسلام شد و قیصری خود تصریح کرده که فصوص را نزد کاشانی خوانده است.

دربارهٔ مذهب کاشانی اختلاف نظر هست. گرایش‌های شیعی آشکار در برخی آثارش سبب شده است که گروهی او را از بزرگان امامیه بشمارند، در حالی که نویسندهٔ «روضات الجنات» به سبب ستایش خلفا در سخنانش، در تشیع او تردید کرده است. عارفان شیعی بعدی، از جمله سید حیدر آملی، او را بسیار ستوده‌اند و شاه نعمت‌الله ولی نیز از آثارش بهره برده است.

مرگ و آرامگاه

تاریخ درگذشت کاشانی در منابع یکسان نیست؛ بیشتر منابع سال ۷۳۶ قمری (۱۳۳۵ میلادی) را ذکر کرده‌اند، اما تاریخ‌های ۷۳۰ و ۷۳۱ قمری نیز گزارش شده است. او را در نطنز، در خانقاه مرشدش نورالدین عبدالصمد نطنزی در مجموعهٔ مسجد جامع نطنز، به خاک سپردند؛ این خانقاه هنوز در نطنز پابرجاست.

میراث و جایگاه امروز

آثار کاشانی، به‌ویژه «اصطلاحات الصوفیه»، «تأویلات القرآن» و شرح فصوص، همچنان در پژوهش‌های عرفان اسلامی و در حلقه‌های درس عرفان نظری خوانده می‌شود. مجموعهٔ رساله‌ها و مصنفات او به کوشش مجید هادی‌زاده در تهران منتشر شده و پیر لوری، پژوهشگر فرانسوی، پژوهشی مستقل دربارهٔ تفسیرهای عرفانی او نوشته است. کاشانی را از چهره‌هایی می‌دانند که میراث ابن عربی را به عرفان ایرانی و شیعی سده‌های بعد منتقل کردند.