خواجه نصیرالدین طوسی
دربارهٔ خواجه نصیرالدین طوسی
زندگی و آموزش
ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی، مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی و ملقب به «محقق طوسی» و «استاد البشر»، در ۱۱ جمادیالاول ۵۹۷ قمری (فوریهٔ ۱۲۰۱ میلادی) در توس خراسان زاده شد. خانوادهٔ پدری او را از جهرود قم دانستهاند. او در خانوادهای شیعه پرورش یافت؛ مقدمات علوم دینی و ادبی را نزد پدرش، وجیهالدین محمد، و ریاضیات و منطق را نزد داییاش آموخت. پدرش را در جوانی از دست داد و به توصیهٔ او برای ادامهٔ تحصیل راهی شهرهای دیگر شد.
طوسی در نیشابور فلسفه را نزد فریدالدین داماد نیشابوری و ریاضیات را نزد استادانی چون محمد حاسب آموخت. گفتهاند در همین شهر با عطار نیشابوری دیدار کرده است. سپس برای ادامهٔ آموزش به ری، اصفهان و عراق رفت؛ فقه را نزد معینالدین سالم بن بدران مصری آموخت و در موصل ریاضیات و ستارهشناسی را نزد کمالالدین بن یونس فرا گرفت. سپس به خراسان بازگشت.
در قلعههای اسماعیلیان
همزمان با یورش مغولان به خراسان، طوسی به دعوت ناصرالدین عبدالرحیم بن ابیمنصور، محتشم اسماعیلی قهستان، به قلعههای اسماعیلیان رفت. او در قهستان کتاب مشهور «اخلاق ناصری» را در ۱۲۳۵ میلادی به نام همین حاکم نوشت. سپس به الموت و میموندژ رفت و در خدمت علاءالدین محمد، امام نزاری، به پژوهش پرداخت. طوسی حدود ۲۶ سال در این قلعهها زیست و آثار مهمی چون شرح «اشارات» ابنسینا و تحریرهای کتابهای ریاضی و نجومی یونانی را در همین دوره نوشت. دربارهٔ این دوره بحث علمی وجود دارد: برخی آثار او از همراهی با آموزههای اسماعیلی حکایت دارد، در حالی که خود او بعدها در دیباچههای برخی آثارش اقامتش را ناخواسته توصیف کرده است؛ پژوهشگران در داوری دربارهٔ باورهای او در این سالها همنظر نیستند.
در کنار هلاکوخان
در ۱۲۵۶ میلادی سپاه هلاکوخان مغول به قلعههای اسماعیلیان حمله کرد. طوسی در تسلیم شدن رکنالدین خورشاه، واپسین امام نزاری در ایران، نقش داشت و پس از آن هلاکو، که به دانشهای طبیعی و نجوم علاقه داشت، او را با احترام پذیرفت و به مشاورت خود برگزید. طوسی در ۱۲۵۸ میلادی همراه سپاه مغول در حملهٔ هلاکو به بغداد، که به کشته شدن مستعصم، آخرین خلیفهٔ عباسی، انجامید، حضور داشت. نقش او در این رویداد از موضوعات بحثبرانگیز تاریخی است: برخی مورخان او را تشویقکنندهٔ هلاکو به این لشکرکشی دانستهاند و برخی دیگر این گزارشها را اغراقآمیز یا جهتدار میدانند. پس از فتح بغداد، سرپرستی اوقاف قلمرو ایلخانی به او سپرده شد و گزارش شده که از این جایگاه برای حفظ مدرسهها، کتابخانهها و دانشمندان بهره برد.
رصدخانهٔ مراغه
طوسی هلاکو را به ساختن رصدخانهای بزرگ متقاعد کرد. ساخت رصدخانهٔ مراغه در ۱۲۵۹ میلادی در غرب مراغه، پایتخت ایلخانان، آغاز شد و به یکی از پیشرفتهترین مراکز علمی روزگار خود تبدیل شد. دانشمندانی چون مؤیدالدین عُرضی و قطبالدین شیرازی در آن همکاری داشتند و کتابخانهای بزرگ نیز در کنار آن فراهم آمد؛ برخی منابع شمار کتابهای آن را تا چهارصد هزار جلد گزارش کردهاند که احتمالاً اغراقآمیز است. حاصل رصدهای این مرکز، «زیج ایلخانی» بود که در ۱۲۷۲ میلادی کامل شد و جدولهایی برای محاسبهٔ جای سیارهها و فهرست ستارگان در بر داشت. بقایای رصدخانه هنوز بر تپهای در مراغه دیده میشود.
مهمترین آثار
طوسی در بیشتر شاخههای دانش زمان خود اثر نوشت؛ بیشتر آثارش به عربی است، اما بخشی نیز به فارسی نوشته شده است. مهمترین آنها عبارتاند از:
- اخلاق ناصری: کتاب اخلاق به فارسی که حکمت عملی یونانی و اسلامی را درمیآمیزد.
- تجرید الاعتقاد: از بنیادیترین متنهای کلام شیعهٔ امامی که علامهٔ حلی، شاگرد او، بر آن شرح نوشت.
- شرح الاشارات و التنبیهات: شرح و دفاع از فلسفهٔ ابنسینا در برابر نقدهای فخر رازی.
- اساس الاقتباس: کتاب مفصل منطق به فارسی.
- کشف القناع عن اسرار شکل القطاع (رسالهٔ شکل القطاع): نخستین عرضهٔ کامل مثلثات مسطحه و کروی.
- التذکرة فی علم الهیئة، زیج ایلخانی و تحریرهای «اصول» اقلیدس و «مجسطی» بطلمیوس.
- اوصاف الاشراف: رسالهای کوتاه در سیر و سلوک عرفانی.
دستاوردهای علمی
بزرگترین نوآوری ریاضی طوسی آن بود که مثلثات را از ابزاری در خدمت ستارهشناسی به شاخهای مستقل از ریاضیات تبدیل کرد. در ستارهشناسی، ابزاری هندسی ابداع کرد که امروز «جفت طوسی» نام دارد و از ترکیب دو حرکت دایرهای، حرکتی راستخط پدید میآورد؛ او با این ابزار کوشید مشکل «معدلالمسیر» در الگوی بطلمیوس را برطرف کند. شباهت برخی الگوهای کوپرنیک با ابزار طوسی سبب شده است که برخی پژوهشگران احتمال اثرپذیری غیرمستقیم کوپرنیک از سنت مراغه را مطرح کنند، اما گواهی مستقیم بر این انتقال در دست نیست. طوسی همچنین با احیای فلسفهٔ مشایی پس از نقدهای غزالی و فخر رازی، و با پرورش شاگردانی چون قطبالدین شیرازی و علامهٔ حلی، پیوند مهمی میان دانش پیش و پس از یورش مغول برقرار کرد.
مرگ، آرامگاه و میراث
خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۸ ذیحجهٔ ۶۷۲ قمری (۲۶ ژوئن ۱۲۷۴ میلادی) در بغداد درگذشت و در جوار حرم کاظمین به خاک سپرده شد. بنا بر روایتی مشهور، به وصیت خودش بر سنگ مزارش آیهای از سورهٔ کهف نوشته شد. در ایران، ۵ اسفند، سالروز تولد او، «روز مهندسی» نامگذاری شده است. دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی در تهران، رصدخانهٔ شماخی در جمهوری آذربایجان، دهانهای در نیمکرهٔ جنوبی ماه و سیارک ۱۰۲۶۹ به نام او نامگذاری شدهاند.
خط زمان
- ۱۲۰۱ م
تولد در توس
در ۱۱ جمادیالاول ۵۹۷ قمری (فوریهٔ ۱۲۰۱) در توس خراسان زاده شد.
- ۱۲۳۵ م
نگارش اخلاق ناصری
در قهستان، در پناه محتشم اسماعیلی ناصرالدین عبدالرحیم، کتاب اخلاق ناصری را نوشت.
- ۱۲۵۶ م
پیوستن به هلاکوخان
با سقوط قلعههای اسماعیلی به دست هلاکو، به مشاورت خان مغول برگزیده شد.
- ۱۲۵۸ م
همراهی در فتح بغداد
همراه سپاه هلاکو در فتح بغداد حضور داشت؛ نقش او در این رویداد مورد بحث مورخان است.
- ۱۲۵۹ م
آغاز ساخت رصدخانهٔ مراغه
به پیشنهاد او ساخت رصدخانهٔ مراغه، از پیشرفتهترین رصدخانههای روزگارش، آغاز شد.
- ۱۲۷۲ م
زیج ایلخانی
زیج ایلخانی، حاصل رصدهای مراغه، کامل شد.
- ۱۲۷۴ م
درگذشت در بغداد
در ۱۸ ذیحجهٔ ۶۷۲ قمری در بغداد درگذشت و در کاظمین به خاک سپرده شد.
- ۱۹۷۹ م
سیارکی به نام طوسی
سیارک ۱۰۲۶۹ که نیکلای چرنیخ در این سال کشف کرد، به نام او نامگذاری شد.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ مغول، ایلخانان و تیموریان
دانشمندان و فیلسوفان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ خواجه نصیرالدین طوسی
آرامگاه خواجه نصیرالدین طوسی کجاست؟
او در بغداد درگذشت و در جوار حرم کاظمین در عراق به خاک سپرده شد.
رصدخانه مراغه را چه کسی ساخت؟
رصدخانهٔ مراغه به پیشنهاد و سرپرستی خواجه نصیرالدین طوسی و با پشتیبانی هلاکوخان از ۱۲۵۹ میلادی ساخته شد.
روز مهندسی چه ارتباطی با خواجه نصیر دارد؟
در ایران ۵ اسفند، سالروز تولد خواجه نصیرالدین طوسی، روز مهندسی نامگذاری شده است.
نقش خواجه نصیر در حمله مغول به بغداد چه بود؟
او بهعنوان مشاور هلاکو در لشکرکشی به بغداد (۱۲۵۸ م) حضور داشت. میزان نقش او مورد اختلاف مورخان است؛ برخی او را مشوق هلاکو دانستهاند و برخی این گزارشها را اغراقآمیز میدانند.
جفت طوسی چیست؟
جفت طوسی ابزاری هندسی است که طوسی ابداع کرد و از ترکیب دو حرکت دایرهای، حرکتی راستخط پدید میآورد؛ او آن را برای اصلاح الگوهای سیارهای بطلمیوس به کار برد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.