حافظ

زندگی و خاندان

خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی از بزرگ‌ترین شاعران زبان فارسی و استاد مسلم غزل است. آگاهی ما از زندگی او بسیار اندک است و بیشتر از اشاره‌های خود دیوان، مقدمهٔ کهن دیوان و چند تذکرهٔ متأخر به دست آمده است. دانشنامهٔ ایرانیکا تأکید می‌کند که جزئیات زندگی او «بسیار پراکنده» است و بسیاری از حکایت‌های بعدی دربارهٔ او اعتبار تاریخی ندارند. سال تولد او را پژوهشگران میان حدود ۷۱۵ تا ۷۲۷ هجری قمری (حدود ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۵ میلادی) دانسته‌اند؛ قاسم غنی و محمد معین در این باره برآوردهای متفاوتی دارند. زادگاه و محل زندگی او شیراز بود و جز سفرهای کوتاه و مشکوک، تقریباً همهٔ عمر را در همین شهر گذراند.

دربارهٔ پدرش نیز روایت‌ها یکسان نیست؛ برخی منابع نام او را بهاءالدین و اصلش را از اصفهان، و برخی دیگر کمال‌الدین و اصلش را از تویسرکان دانسته‌اند. تخلص «حافظ» به معنای کسی است که قرآن را از بر دارد، و خود شاعر در چند جای دیوان به این دانش اشاره کرده است. از القاب مشهور او «لسان‌الغیب» و «خواجه» است. از اشاره‌های سوگوارانه در دیوان چنین برمی‌آید که فرزندی را از دست داده است، اما جزئیات زندگی خانوادگی او روشن نیست.

شیراز روزگار حافظ و حامیان او

حافظ در دوره‌ای پرآشوب زیست؛ پس از فروپاشی ایلخانان، فارس میان خاندان‌های محلی دست‌به‌دست می‌شد. نخستین حامی بزرگ او شیخ ابواسحاق اینجو بود که در دههٔ ۷۴۰ قمری بر شیراز فرمان می‌راند و حافظ در دیوان از او با مهر یاد کرده است. در سال ۷۵۴ قمری (۱۳۵۳ م) امیر مبارزالدین محمد، بنیان‌گذار آل‌مظفر، شیراز را گرفت و ابواسحاق چندی بعد کشته شد. پژوهشگران سخت‌گیری‌های مذهبی مبارزالدین را با انتقادهای حافظ از زهد ریایی و محتسب در غزل‌هایش مرتبط دانسته‌اند.

پسر او، شاه شجاع، حدود سال ۷۵۹ قمری پدر را از قدرت برکنار کرد و تا ۷۸۶ قمری فرمان راند. به گفتهٔ ایرانیکا، قاسم غنی از حدود هفتاد اشارهٔ دیوان به فرمانروایان، سی‌ونه مورد را به شاه شجاع مربوط دانسته است؛ از این رو او مهم‌ترین حامی حافظ به شمار می‌رود، هرچند گاه میان آن دو سردی نیز پدید آمد. از وزیران مورد ستایش حافظ می‌توان از قوام‌الدین حسن و خواجه جلال‌الدین تورانشاه نام برد. در سال‌های پایانی عمر او، شاه منصور جایگاهی ویژه در شعرش یافت. در همین سال‌ها تیمور گورکانی نخستین بار در ۷۸۹ قمری (۱۳۸۷ م) به شیراز رسید؛ داستان مشهور دیدار حافظ و تیمور را بیشتر پژوهشگران ساختگی می‌دانند.

دیوان حافظ

دیوان حافظ پس از مرگ او گردآوری شد. مقدمهٔ کهن دیوان را به هم‌روزگار او محمد گلندام نسبت می‌دهند، هرچند این انتساب نیز قطعی نیست. هستهٔ اصلی دیوان را غزل‌ها تشکیل می‌دهند و در کنار آن‌ها چند قصیده، مثنوی (از جمله ساقی‌نامه)، قطعه و رباعی آمده است. به سبب فراوانی نسخه‌ها و افزوده‌های کاتبان، شمار شعرها در چاپ‌های مختلف بسیار متفاوت است. مهم‌ترین تصحیح‌های علمی عبارت‌اند از:

• تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی (۱۳۲۰ خورشیدی / ۱۹۴۱ م) با حدود ۴۹۵ غزل؛
• تصحیح پرویز ناتل خانلری بر پایهٔ نسخه‌های کهن (چاپ نخست ۱۳۵۹ خورشیدی)؛
• چاپ‌های دیگری چون تصحیح هوشنگ ابتهاج (سایه) و ویرایش بحث‌برانگیز احمد شاملو.

اندیشه و سبک

حافظ غزل عاشقانه‌ای را که پیش از او سعدی به اوج رسانده بود با غزل عارفانه درآمیخت و به زبانی فشرده، چندلایه و سرشار از ایهام رساند. هر بیت او اغلب مستقل و پرمعناست و واژه‌هایی چون رند، می، پیر مغان، زاهد و محتسب در شعرش بار نمادین دارند. نقد ریاکاری، ستایش آزادگی و رندی، و تأمل در ناپایداری جهان از مضمون‌های محوری دیوان است. دربارهٔ نگرش دینی و مذهب او (سنی یا شیعه) و نیز دربارهٔ اینکه باید شعرش را عرفانی خواند یا زمینی، میان پژوهشگران اختلاف نظر دیرینه‌ای وجود دارد و هر دو خوانش هواداران جدی دارند.

مرگ و آرامگاه

بیشتر پژوهشگران سال درگذشت حافظ را ۷۹۲ قمری (۱۳۹۰ م) می‌دانند و برخی منابع ۷۹۱ قمری را آورده‌اند. او در گلگشت مصلای شیراز به خاک سپرده شد. نخستین بنای یادبود بر مزار او در سال ۸۵۶ قمری (۱۴۵۲ م) به فرمان ابوالقاسم بابر، فرمانروای تیموری، ساخته شد. در روزگار کریم‌خان زند (حدود ۱۷۷۳ م) بنایی بزرگ‌تر با ایوانی چهارستونی بر آرامگاه برپا شد. بنای کنونی حافظیه را معمار فرانسوی آندره گدار در دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی طراحی کرد: کلاهکی مسی به شکل کلاه درویشان بر هشت ستون سنگی، که سنگ مزار با اشعار حافظ زیر آن جای دارد. حافظیه امروز از پربازدیدترین جاذبه‌های فرهنگی ایران است.

میراث و جایگاه امروز

کمتر کتابی به اندازهٔ دیوان حافظ در زندگی روزمرهٔ ایرانیان حضور دارد. سنت «فال حافظ»، به‌ویژه در شب یلدا و نوروز، نشان این پیوند است. در تقویم رسمی ایران ۲۰ مهر روز بزرگداشت حافظ است و هر سال در حافظیه مراسمی با حضور پژوهشگران برگزار می‌شود. شعر او را خوانندگان بزرگ موسیقی ایرانی، از جمله محمدرضا شجریان، بارها اجرا کرده‌اند.

حافظ در ادبیات جهان نیز اثر گذاشت: ترجمهٔ آلمانی دیوان به دست یوزف فون هامر-پورگشتال (۱۸۱۲–۱۸۱۳ م) الهام‌بخش گوته در سرودن «دیوان غربی-شرقی» (۱۸۱۹ م) شد و از آن پس ترجمه‌های فراوانی به زبان‌های اروپایی و آسیایی منتشر شده است. حکایت‌هایی مانند عشق حافظ به «شاخ نبات» یا چله‌نشینی او را باید در شمار افسانه‌های مردمی دانست که پشتوانهٔ تاریخی ندارند.

بیت‌های مشهور

غزل نخست دیوان در بیشتر چاپ‌ها با این بیت آغاز می‌شود:

الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها / که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها

و از مشهورترین مطلع‌های او که حکایت‌های مردمی نیز پیرامونش ساخته شده:

اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را / به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را