نظامی گنجوی

زندگی و خانواده

جمال‌الدین ابومحمد الیاس بن یوسف بن زکی، متخلص به نظامی، حدود سال ۵۳۵ قمری (حدود ۱۱۴۱ میلادی) در شهر گنجه در قفقاز جنوبی (در جمهوری آذربایجان کنونی) به دنیا آمد و گویا همهٔ عمر را در همین شهر گذراند. اطلاعات ما از زندگی او تقریباً تنها از اشارات خودش در آثارش به دست می‌آید، زیرا او شاعر درباری نبود و در تاریخ‌های دودمانی از او یاد نشده است. نظامی از پدرش یوسف و نیایش زکی نام برده و مادرش را زنی کُرد به نام «رئیسه» معرفی کرده است. او در کودکی یتیم شد و دایی‌اش، خواجه عمر، سرپرستی و آموزش او را بر عهده گرفت.

نظامی سه بار ازدواج کرد. نخستین همسرش کنیزکی قبچاق بود که فرمانروای دربند همراه با هدایایی برای او فرستاده بود؛ این زن، که تنها پسر نظامی، محمد، از او بود، پس از پایان «خسرو و شیرین» درگذشت. برخی نویسندگان معاصر نام او را «آفاق» دانسته‌اند، اما پژوهشگرانی چون سعید نفیسی این برداشت از بیت نظامی را نپذیرفته‌اند. به گفتهٔ خود شاعر، دو همسر دیگرش نیز هر کدام هم‌زمان با پایان یکی از منظومه‌هایش درگذشتند.

دانش و زمینهٔ فرهنگی

نظامی را «حکیم» لقب داده‌اند و آثارش نشان می‌دهد که با ادب عربی و فارسی، ریاضی، نجوم، پزشکی، گیاه‌شناسی، فقه و تفسیر، موسیقی، فلسفه و روایت‌های ایران باستان آشنایی گسترده داشت. گنجه در آن روزگار از مراکز فرهنگ فارسی در منطقهٔ اران و شروان بود و شاعرانی چون خاقانی شروانی و مجیر بیلقانی در همان حوزه می‌زیستند. نظامی برخلاف بسیاری از هم‌روزگارانش ملازم دربار نشد و منظومه‌هایش را از گنجه برای فرمانروایان گوناگون منطقه، از جمله شروانشاهان، اتابکان ایلدگزی و فرمانروایان مراغه، می‌فرستاد.

خمسه یا پنج گنج

شاهکار نظامی مجموعه‌ای از پنج مثنوی است که خمسه یا پنج گنج نام گرفته است:

• مخزن‌الاسرار (۱۱۶۳ یا ۱۱۷۶ م): منظومه‌ای اخلاقی و عرفانی در بیست «مقاله» که تحت تأثیر «حدیقه»ٔ سنایی سروده شده است.
• خسرو و شیرین (حدود ۱۱۷۷–۱۱۸۰ م): داستان عشق خسرو پرویز ساسانی و شیرین، شاهزادهٔ ارمنی، و عشق فرهاد کوه‌کن.
• لیلی و مجنون (حدود ۱۱۸۸ م): بازآفرینی داستان عربی قیس بنی‌عامر و لیلی که به درخواست شروانشاه اخستان سروده شد و الگوی ده‌ها نظیره در فارسی، ترکی و دیگر زبان‌ها شد.
• هفت پیکر (۱۱۹۷ م): داستان بهرام گور و هفت شاهدخت از هفت اقلیم که در هفت گنبد رنگارنگ هر شب داستانی برای او می‌گویند.
• اسکندرنامه (در دو بخش شرف‌نامه و اقبال‌نامه): روایت زندگی اسکندر به عنوان جهان‌گشا، حکیم و پیامبر.

ساختار هفت پیکر از نمونه‌های برجستهٔ هنر نظامی است: هر یک از هفت گنبد رنگی ویژه دارد و با یکی از روزهای هفته و یکی از هفت سیاره پیوند یافته است. بهرام از گنبد سیاه آغاز می‌کند و در گنبد سپید به پایان می‌رسد؛ سیری که بسیاری از پژوهشگران آن را نمادی از گذر از تاریکی به روشنی و کمال اخلاقی شاه دانسته‌اند.

افزون بر خمسه، دیوانی از غزل و قصیده نیز به نظامی نسبت داده می‌شود که بیشتر آن از میان رفته است.

سبک و اندیشه

نظامی را صاحب سبکی مستقل و پیشوای داستان‌سرایی در ادب فارسی می‌دانند. او پیرنگ بسیاری از داستان‌هایش را از شاهنامهٔ فردوسی گرفت، اما آن‌ها را با نگاهی تازه، با تمرکز بر عشق، روان‌شناسی شخصیت‌ها و درون‌مایه‌های اخلاقی و حکمی بازآفرینی کرد؛ در شیوهٔ بیان نیز از «ویس و رامین» فخرالدین اسعد گرگانی اثر پذیرفت. زبان او سرشار از تشبیه‌ها و استعاره‌های بدیع، ترکیب‌های تازه و تصویرهای دقیق است و به همین سبب گاه دشوار می‌نماید. شخصیت‌های زن در آثار او، مانند شیرین، معمولاً پرمایه، خردمند و اثرگذار ترسیم شده‌اند.

مرگ و آرامگاه

منابع برای مرگ نظامی سال‌های گوناگونی در اوایل سدهٔ هفتم قمری آورده‌اند و بسیاری از پژوهشگران حدود سال ۱۲۰۹ میلادی را پذیرفته‌اند. او در گنجه به خاک سپرده شد. آرامگاه کهن او فرو ریخته بود و در سال ۱۹۴۷، هم‌زمان با بزرگداشت هشتصدمین سالگرد تولدش در آذربایجان شوروی، بنای تازه‌ای بر آن ساخته شد. بنای کنونی، برجی استوانه‌ای در میان باغ، پس از استقلال جمهوری آذربایجان در دههٔ ۱۹۹۰ بازسازی شد.

میراث و جایگاه امروز

خمسهٔ نظامی الگوی شاعران بسیاری شد؛ امیرخسرو دهلوی، جامی و امیرعلیشیر نوایی از جمله کسانی‌اند که «خمسه»هایی به پیروی از او سرودند. این اثر از پرنگاره‌ترین کتاب‌های هنر ایرانی و اسلامی است و نسخه‌های مصور آن در دربارهای جلایری، تیموری، ترکمان، صفوی و گورکانی هند پدید آمد؛ نگاره‌هایی از نسخه‌ای که در اواخر سدهٔ پانزدهم میلادی در هرات مصور شد به کمال‌الدین بهزاد نسبت داده می‌شود.

در ایران روز ۲۱ اسفند روز بزرگداشت نظامی گنجوی است. در جمهوری آذربایجان نیز نظامی بسیار گرامی داشته می‌شود: از دورهٔ شوروی او در آنجا به عنوان شاعر ملی معرفی شد، تصویرش بر اسکناس ۵۰۰ منات (۱۹۹۳–۲۰۰۶) نقش بست و سال ۲۰۲۱ در آن کشور «سال نظامی گنجوی» نام گرفت. این‌که نظامی را به کدام ملت امروزی منسوب کنند، موضوع بحث‌هایی میان پژوهشگران و نهادهای رسمی بوده است؛ آنچه روشن است این است که همهٔ آثار بازمانده از او به زبان فارسی سروده شده و او در فرهنگ مردمان ایران، آذربایجان، افغانستان، تاجیکستان و شبه‌قارهٔ هند جایگاهی والا دارد. آثار باله و اپرایی نیز بر پایهٔ داستان‌های او ساخته شده است، از جمله بالهٔ «هفت گوزل» اثر قره قرایف.

بیت مشهور

• «بسم الله الرحمن الرحیم / هست کلید در گنج حکیم» (بیت آغازین مخزن‌الاسرار)