محتشم کاشانی

زندگی و خاندان

کمال‌الدین علی محتشم کاشانی از شاعران نامدار ایران در روزگار صفویان است. بیشتر منابع کهن و پژوهش‌های امروزی کاشان را زادگاه و محل زندگی او می‌دانند؛ دانشنامهٔ ایرانیکا تولد او را حدود سال ۹۳۵ قمری (۱۵۲۸–۱۵۲۹ میلادی) در کاشان ثبت کرده است، اما در برخی منابع فارسی، از جمله گنجور و ویکی‌پدیای فارسی، سال ۹۰۵ قمری آمده و ویکی‌پدیای فارسی نراق را زادگاه او دانسته است. خاندان او از نراق بودند و به همین سبب گاه او را «علی نراقی» نیز خوانده‌اند. پدرش خواجه میراحمد در صنعت پارچه و نساجی کاشان فعالیت داشت و به گفتهٔ ایرانیکا در حدود سال ۱۵۵۴ میلادی درگذشت.

محتشم در جوانی علوم دینی و ادبی رایج زمان خود را آموخت و مانند پدر به کار پارچه‌فروشی و شَعربافی (بافت پارچهٔ ابریشمی نازک) مشغول بود. بنا بر گزارش ایرانیکا، یک شکست در کسب‌وکار او را واداشت که شاعری را پیشهٔ اصلی خود کند. برادر جوان‌ترش خواجه عبدالغنی که او نیز اهل ادب بود، در سال ۱۵۵۲ میلادی در دکن هند درگذشت و محتشم در سوگ او مرثیه‌هایی سوزناک سرود که از نخستین نمونه‌های مرثیه‌سرایی اوست. محتشم ازدواجی کوتاه داشت که به جدایی انجامید و فرزندی از او نماند.

شاعری در دربار صفوی

محتشم در روزگاری می‌زیست که دولت صفوی تشیع را آیین رسمی ایران کرده بود و شعر مذهبی جایگاهی تازه یافته بود. او قصیده‌ها و مدایحی برای شاه تهماسب یکم، دخترش پریخان‌خانم، و سپس برای شاه اسماعیل دوم و سلطان محمد خدابنده فرستاد و با امیران قزلباش و دیوانیان نیز مکاتبه داشت. بنا بر روایتی مشهور که اسکندربیگ منشی در «تاریخ عالم‌آرای عباسی» آورده، شاه تهماسب از شاعران خواسته بود به‌جای ستایش او، در مدح و منقبت امامان شیعه شعر بگویند؛ این روایت را معمولاً یکی از زمینه‌های گرایش محتشم و هم‌روزگارانش به شعر مذهبی دانسته‌اند.

محتشم در شاعری شاگرد صدقی استرآبادی بود و خود نیز شاگردانی پرورد. ایرانیکا از ظهوری ترشیزی و نوعی خبوشانی یاد می‌کند که بعدها در دربارهای هند به شهرت رسیدند؛ تقی‌الدین کاشانی، صاحب تذکرهٔ «خلاصة الاشعار»، نیز از نزدیکان او بود و محتشم پیش از مرگ گردآوری و تنظیم آثارش را به او سپرد.

ترکیب‌بند عاشورایی

شهرت ماندگار محتشم بیش از هر چیز به ترکیب‌بند دوازده‌بندی او در رثای امام حسین و شهیدان کربلا وابسته است. این شعر در قالب ترکیب‌بند سروده شده و از آغاز واقعهٔ عاشورا تا سوگ اهل بیت را با زبانی حماسی و سوزناک روایت می‌کند. بسیاری از پژوهشگران آن را مشهورترین مرثیهٔ عاشورایی در ادبیات فارسی می‌دانند و گفته‌اند که پس از محتشم، شاعران فراوانی به استقبال یا تقلید از آن رفته‌اند. ابیات این ترکیب‌بند از دورهٔ قاجار به بعد در آیین‌های محرم رواج بیشتری یافت و امروز نیز بر کتیبه‌ها و پارچه‌های سیاه عزاداری در بسیاری از شهرهای ایران نوشته می‌شود.

با این همه، داوری‌ها دربارهٔ این شعر یکسان نیست؛ برخی منتقدان، از جمله مرتضی مطهری، بر شیوهٔ پرداخت محتشم به واقعهٔ کربلا خرده گرفته و آن را یک‌سویه دانسته‌اند، در حالی که پژوهشگرانی چون جابر عناصری او را «پدر مرثیه‌سرایی عاشورایی» خوانده‌اند.

مهم‌ترین آثار

آثار محتشم پس از مرگش در مجموعه‌ای به نام «هفت دیوان» گرد آمد که به گفتهٔ ایرانیکا حدود سیزده هزار بیت دارد و غزل، قصیده، قطعه، رباعی، مثنوی و ترکیب‌بند را در بر می‌گیرد. بخش‌هایی از این مجموعه عبارت‌اند از:

• صبائیه، شبابیه و شیبیه: دفترهایی از غزل‌ها که به ترتیب به دوره‌های کودکی، جوانی و پیری شاعر نسبت داده شده‌اند.
• نُقل عُشّاق: مجموعه‌ای از غزل‌ها و روایت‌های عاشقانه که ایرانیکا تاریخ آن را ۹۶۶ قمری (۱۵۵۸–۱۵۵۹ م) آورده است.
• رسالهٔ جلالیه: رساله‌ای به نظم و نثر شامل ۶۴ غزل با شرح شأن نزول هر غزل، مورخ ۹۸۰ قمری (۱۵۷۲ م).
• ماده‌تاریخ‌ها و معمیات: شعرهایی که در آن‌ها سال رویدادها با حساب ابجد ثبت شده است.
• ترکیب‌بندها و مراثی: شامل ترکیب‌بند مشهور کربلا و مرثیه‌هایی برای برادرش.

سبک و جایگاه ادبی

محتشم را از شاعران پیرو مکتب وقوع می‌شمارند؛ جریانی در غزل فارسی سدهٔ دهم که به بیان واقع‌گرایانهٔ حالات و ماجراهای عاشقانه گرایش داشت. در قصیده، او از استادان پیشین پیروی می‌کرد و برخی تذکره‌نویسان هم‌روزگارش او را هم‌پایهٔ انوری و خاقانی می‌ستودند. دربارهٔ رسالهٔ جلالیه میان پژوهشگران اختلاف نظر هست: سیروس شمیسا آن را بازتاب عشق شخصی شاعر به جوانی به نام «شاطر جلال» دانسته، اما محمدرضا ترکی معتقد است این اشعار بیشتر جنبهٔ تخیلی و سفارشی داشته است.

محتشم به‌عنوان حلقهٔ اتصال شعر مذهبی دورهٔ صفوی با مرثیه‌سرایی سده‌های بعد اهمیت دارد و تأثیر او را در نوحه‌ها و مرثیه‌های دورهٔ قاجار به روشنی می‌توان دید.

مرگ و آرامگاه

محتشم در ربیع‌الاول سال ۹۹۶ قمری (فوریهٔ ۱۵۸۸ میلادی) در کاشان درگذشت؛ برخی منابع سال ۱۰۰۰ قمری را نیز ذکر کرده‌اند. او را در خانهٔ خودش در کاشان به خاک سپردند و این مکان بعدها به آرامگاهی مورد احترام مردم تبدیل شد. آرامگاه محتشم امروز در محله‌ای به نام او در کاشان قرار دارد و خیابانی نیز در این شهر به نام او نام‌گذاری شده است.

میراث و جایگاه امروز

نام محتشم در فرهنگ عمومی ایران با ماه محرم پیوند خورده است. بندهای ترکیب‌بند او در مجالس عزاداری خوانده می‌شود، بر کتیبه‌های تکیه‌ها و مساجد نقش می‌بندد و در کتاب‌های درسی ادبیات فارسی به‌عنوان نمونهٔ برجستهٔ مرثیه معرفی می‌شود. دیوان او بارها چاپ شده و متن کامل آن در گنجینه‌های برخط شعر فارسی مانند گنجور در دسترس است. کاشان او را، در کنار فیض کاشانی، از دو چهرهٔ فرهنگی نامدار خود می‌شمارد.

بیت مشهور

بند نخست ترکیب‌بند محتشم با این بیت آغاز می‌شود:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است / باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است