فیض کاشانی
دربارهٔ فیض کاشانی
زندگی و خاندان
محمد بن مرتضی، مشهور به ملا محسن فیض کاشانی، در سال ۱۰۰۷ قمری (۱۵۹۸ میلادی؛ به روایت ایرانیکا ۱۰۰۶ یا ۱۰۰۷ قمری) در کاشان در خاندانی اهل علم به دنیا آمد. پدرش شاه مرتضی و پدربزرگش شاه محمود از عالمان کاشان بودند و پدرش کتابخانهای غنی داشت که فیض در نوجوانی از آن بهره برد. برادرانش نورالدین محمد و عبدالغفور، و بسیاری از برادرزادگان و خواهرزادگانش نیز در علوم دینی و عرفان دستی داشتند؛ به همین دلیل خاندان او را از خاندانهای علمی برجستهٔ کاشان در دورهٔ صفوی میشمارند.
دوران تحصیل
فیض مقدمات علوم را نزد پدر و دایی خود آموخت. در حدود بیستسالگی برای ادامهٔ تحصیل به اصفهان، پایتخت صفویان، رفت و سپس به شیراز سفر کرد تا حدیث و فقه را نزد سید ماجد بحرانی بیاموزد. پس از درگذشت بحرانی به اصفهان بازگشت و از درس شیخ بهایی بهره برد؛ برخی منابع میرداماد را نیز از استادان او در فلسفه ذکر کردهاند. او در سفر حج در مکه از محمد بن حسن بن زینالدین عاملی حدیث آموخت.
مهمترین استاد فیض ملاصدرا، بنیانگذار حکمت متعالیه، بود. فیض حدود هشت سال در قم و نیز در شیراز نزد او به تحصیل حکمت و سلوک پرداخت و با دختر او ازدواج کرد. بنا بر روایتی مشهور، لقب «فیض» را نیز ملاصدرا به او داد. فرزندش محمد علمالهدی بعدها از شاگردان و کاتبان آثار پدر شد.
فعالیت در اصفهان و بازگشت به کاشان
به گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا، فیض دعوت شاه صفی (سلطنت ۱۰۳۸–۱۰۵۲ قمری) را برای رفتن به دربار نپذیرفت، اما بعدها به دعوت شاه عباس دوم (سلطنت ۱۰۵۲–۱۰۷۷ قمری) به اصفهان رفت. او در مدرسهٔ ملا عبدالله اصفهان تدریس کرد و امامت نماز جمعه را بر عهده گرفت؛ موضوعی که در آن روزگار میان فقیهان شیعه محل بحث بود. در سال ۱۶۵۸ میلادی تکیهای در اصفهان برای او ساخته شد. پس از مرگ شاه عباس دوم در ۱۰۷۷ قمری (۱۶۶۶ میلادی)، فیض به کاشان بازگشت و باقی عمر را در آنجا به تدریس و نگارش گذراند.
برخی دیدگاههای فیض، از جمله در بارهٔ موسیقی و طهارت، و گرایشهای عرفانی او با مخالفت گروهی از فقیهان روبهرو شد. ایرانیکا گزارش میکند که تکیهٔ او در اصفهان در دورهٔ شاه سلطان حسین و در پی مخالفتهای ضدصوفیانه ویران شد، هرچند علامه محمدباقر مجلسی خود از فیض حدیث روایت کرده بود.
مهمترین آثار
فیض از پرکارترین عالمان دورهٔ صفوی است. پژوهشهای کتابشناختی بیش از صد عنوان کتاب و رساله به عربی و فارسی از او برشمردهاند. مهمترین آثار او عبارتاند از:
- الوافی: مجموعهای بزرگ در حدیث که روایات کتب اربعهٔ شیعه را گرد آورده و شرح کرده است.
- تفسیر صافی و خلاصهٔ آن تفسیر اصفی: تفسیر قرآن بر پایهٔ روایات.
- المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء: بازنویسی کتاب «احیاء علوم الدین» غزالی از دیدگاه شیعی.
- مفاتیح الشرائع: کتابی در فقه استدلالی.
- علم الیقین و عین الیقین: آثاری در اصول عقاید و معرفتشناسی.
- الکلمات المکنونه: اثری فلسفی و عرفانی.
- سفینة النجاة و الانصاف: رسالههایی در دفاع از روش اخباری و بازنگری در آثار پیشین خود.
- دیوان اشعار و منظومهٔ شوق مهدی.
اندیشه و روش
فیض در فقه پیرو مکتب اخباری بود و بر تکیه بر متن روایات امامان شیعه تأکید داشت. او در «سفینة النجاة» اجتهاد به معنای به کارگیری اصول ظنی و اجماع را نقد کرد. در عین حال، از حکمت ملاصدرا و عرفان ابن عربی تأثیر پذیرفته بود و در آثاری مانند «الکلمات المکنونه» و «عین الیقین» کوشید میان شریعت، حکمت و عرفان پیوند برقرار کند. یکی از موضوعات برجستهٔ اندیشهٔ او بحث عالم مثال است، یعنی عالمی میانجی میان جهان روحانی و جهان مادی.
فیض در سال ۱۰۸۳ قمری در رسالهٔ «الانصاف» با نگاهی انتقادی به نوشتههای پیشین خود، از متکلمان، فیلسوفان و صوفیان انتقاد کرد و نوشت که سرانجام آرامش خود را در تدبر در قرآن و حدیث یافته است. پژوهشگران این رساله را نشانهٔ تحول فکری او در سالهای پایانی عمر دانستهاند.
شاعری
فیض با تخلص «فیض» شعر میسرود. شعرهای او بیشتر غزلهایی عرفانی و عاشقانه است و منظومهٔ «شوق مهدی» را نیز در بیان اشتیاق به امام دوازدهم شیعیان سروده است. شمار ابیات او در منابع مختلف متفاوت گزارش شده است؛ برخی منابع از حدود سیزده هزار بیت سخن گفتهاند، در حالی که ایرانیکا دیوان او را حدود شش هزار بیت دانسته است.
شاگردان
از شاگردان و راویان فیض میتوان از علامه محمدباقر مجلسی، سید نعمتالله جزایری، قاضی سعید قمی و ابوالحسن شریف فتونی عاملی یاد کرد. فرزندانش محمد علمالهدی و احمد معینالدین، و برادرزادگان و خواهرزادگانش نیز از او دانش آموختند.
مرگ و آرامگاه
فیض کاشانی در سال ۱۰۹۰ قمری (۱۶۷۹ میلادی؛ در برخی منابع ۱۰۹۱ قمری / ۱۶۸۰ میلادی) در کاشان درگذشت و در همین شهر به خاک سپرده شد. آرامگاه او در کاشان زیارتگاه دوستداران اوست.
میراث و جایگاه امروز
آثار فیض، بهویژه «الوافی»، «تفسیر صافی» و «المحجة البیضاء»، هنوز در حوزههای علمیه خوانده و بارها چاپ شدهاند. او را از چهرههایی میدانند که حدیث، حکمت و عرفان را در سنت شیعی به هم نزدیک کردند. در کاشان نام او بر نهادها و خیابانهایی نهاده شده و در اصفهان نیز تندیسی از چهرهٔ او ساخته شده است. کاشانیها او را در کنار محتشم کاشانی از دو شخصیت نامدار فرهنگی شهر خود میدانند.
خط زمان
- ۱۰۰۷ ق / ۱۵۹۸ م
تولد در کاشان
در خانوادهای اهل علم در کاشان به دنیا آمد؛ پدرش شاه مرتضی از عالمان شهر بود.
- حدود ۱۶۱۸ م
سفر به اصفهان
در حدود بیستسالگی برای تحصیل به اصفهان رفت و سپس برای آموختن حدیث و فقه نزد سید ماجد بحرانی به شیراز سفر کرد.
- دههٔ ۱۶۲۰ م
شاگردی ملاصدرا
حدود هشت سال نزد ملاصدرا حکمت آموخت و با دختر او ازدواج کرد.
- پس از ۱۰۵۲ ق / ۱۶۴۲ م
دعوت شاه عباس دوم
به دعوت شاه عباس دوم به اصفهان رفت، در مدرسهٔ ملا عبدالله تدریس کرد و امام جمعه شد.
- ۱۶۵۸ م
ساخت تکیهٔ فیض در اصفهان
به گزارش ایرانیکا تکیهای برای او در اصفهان ساخته شد.
- ۱۰۷۷ ق / ۱۶۶۶ م
بازگشت به کاشان
پس از مرگ شاه عباس دوم به کاشان بازگشت و به تدریس و نگارش پرداخت.
- ۱۰۸۳ ق / ۱۶۷۲ م
نگارش رسالهٔ الانصاف
در این رساله با نگاهی انتقادی به آثار پیشین خود، از متکلمان، فیلسوفان و صوفیان انتقاد کرد.
- ۱۰۹۰ ق / ۱۶۷۹ م
درگذشت در کاشان
در کاشان درگذشت و در همین شهر به خاک سپرده شد؛ برخی منابع سال ۱۰۹۱ قمری را ذکر کردهاند.
مشاهیر دیگر دورهٔ صفویان
محتشم کاشانیحدود ۹۳۵ تا ۹۹۶ قمری (حدود ۱۵۲۸–۱۵۸۸ میلادی)شاعر دورهٔ صفوی، سرایندهٔ ترکیببند «باز این چه شورش است»
شیخ بهایی۹۲۵ تا ۱۰۰۰ خورشیدی (۱۵۴۷–۱۶۲۱ میلادی؛ برخی منابع ۱۵۴۶–۱۶۲۲)فقیه، ریاضیدان، اخترشناس و شاعر؛ شیخالاسلام اصفهان در دور…
رضا عباسیحدود ۹۷۳ تا ۱۰۴۴ هجری قمری (حدود ۱۵۶۵ تا ۱۶۳۵ میلادی)نگارگر و طراح مکتب اصفهان در دورهٔ صفوی
شاه عباس یکم۹۷۸ تا ۱۰۳۸ قمری (۱۵۷۱–۱۶۲۹ میلادی)پنجمین پادشاه صفوی و سازندهٔ اصفهان پایتخت
ملاصدراحدود ۹۷۹ تا ۱۰۴۵ یا ۱۰۵۰ قمری (حدود ۱۵۷۱ – ۱۶۳۵ یا ۱۶۴۰ میلادی)فیلسوف و حکیم الهی، بنیانگذار حکمت متعالیه
شاعران و نویسندگان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ فیض کاشانی
آرامگاه فیض کاشانی کجاست؟
فیض کاشانی در زادگاهش کاشان درگذشت و در همین شهر به خاک سپرده شد.
نسبت فیض کاشانی با ملاصدرا چیست؟
فیض شاگرد ملاصدرا بود، حدود هشت سال نزد او حکمت آموخت و با دختر او ازدواج کرد؛ بنابراین داماد ملاصدرا به شمار میرود.
مهمترین کتابهای فیض کاشانی کدام است؟
الوافی در حدیث، تفسیر صافی، المحجة البیضاء، مفاتیح الشرائع، علم الیقین و دیوان اشعار از مهمترین آثار اوست.
فیض کاشانی اخباری بود یا اصولی؟
فیض در فقه پیرو مکتب اخباری بود و در رسالههایی مانند سفینة النجاة از روش اخباری دفاع کرد، هرچند از حکمت و عرفان نیز تأثیر پذیرفته بود.
فیض کاشانی در چه دورهای زندگی میکرد؟
او در سدهٔ یازدهم هجری و در دورهٔ صفویان میزیست و با شاه صفی و شاه عباس دوم همروزگار بود.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.