شاه عباس یکم

زندگی و خاندان

عباس میرزا در ۲۷ ژانویهٔ ۱۵۷۱ (۹۷۸ قمری) در هرات به دنیا آمد. پدرش محمد خدابنده، پسر بزرگ شاه تهماسب یکم و حاکم هرات بود که به سبب بیماری چشم تقریباً نابینا شده بود. مادرش خیرالنساء بیگم (مهد علیا) از سادات مرعشی مازندران بود. عباس کودکی خود را در هرات و زیر سرپرستی امیران قزلباش گذراند و در کشمکش‌های پس از مرگ شاه تهماسب (۱۵۷۶) و کوتاه‌مدت شاه اسماعیل دوم، از کشتار شاهزادگان جان به در برد.

در دوران سلطنت ناتوان محمد خدابنده، کشور میان دسته‌های رقیب قزلباش تقسیم شد؛ قزلباشان در ۱۵۷۹ مادر عباس را کشتند و در همان حال عثمانیان بخش‌های بزرگی از غرب و شمال غرب، از جمله تبریز، و ازبکان بخش‌هایی از خراسان را گرفتند.

رسیدن به سلطنت

مرشدقلی‌خان استاجلو، یکی از سرداران قزلباش خراسان، عباسِ نوجوان را با خود به قزوین برد و در سال ۱۵۸۷/۱۵۸۸ (۹۹۶ قمری) با برکنار کردن محمد خدابنده، او را در شانزده‌سالگی بر تخت نشاند. عباس به‌زودی از زیر نفوذ مرشدقلی‌خان بیرون آمد و خود زمام امور را به دست گرفت. او نخست قاتلان مادرش را مجازات کرد. شرایط کشور چنان دشوار بود که ناچار شد در ۱۵۹۰ با عثمانی صلحی سنگین ببندد و سرزمین‌های بسیاری، از جمله تبریز، را به آنان واگذارد تا فرصت بازسازی قدرت را بیابد.

اصلاح ارتش و مهار قزلباشان

مهم‌ترین اصلاح شاه عباس، کاستن از قدرت امیران قزلباش بود که از آغاز دودمان صفوی ستون سپاه و بخش بزرگی از دولت را در دست داشتند. او با گسترش نظام غلامان (نیروهایی از گرجی‌ها، چرکس‌ها و ارمنی‌ها که مستقیماً به شاه وابسته بودند)، سپاهی دائمی شامل سواره، تفنگچیان و توپچیان پدید آورد که وفاداری‌اش به شاه بود نه به سران ایل. غلامان به‌تدریج به مقام‌های بلند دیوانی و ولایتی نیز رسیدند؛ نمونهٔ برجستهٔ آنان الله‌وردی‌خان، سردار گرجی‌تبار و سازندهٔ پل مشهور اصفهان، بود. این اصلاحات حدود ده سال زمان برد.

بازپس‌گیری سرزمین‌ها

• ازبکان: در ۱۵۹۸ مشهد را بازپس گرفت و در ۹ اوت همان سال در نزدیکی هرات سپاه ازبک را شکست داد و خراسان را آزاد کرد.
• بحرین: در ۱۶۰۲ سپاه ایران به فرماندهی امامقلی‌خان، پسر الله‌وردی‌خان، پرتغالی‌ها را از بحرین بیرون راند.
• عثمانی: در جنگ ۱۶۰۳–۱۶۱۸ تبریز (۱۶۰۳)، ایروان و قفقاز جنوبی را پس گرفت و در ۱۶۲۴ بغداد را نیز گشود.
• هرمز: در ۱۶۲۲ با یاری کشتی‌های کمپانی هند شرقی انگلیس، جزیرهٔ هرمز را از پرتغالی‌ها گرفت و بندر گمبرون را، که به نام او «بندرعباس» خوانده شد، جانشین آن کرد.
• قندهار: در ۱۶۲۲ قندهار را از گورکانیان هند بازپس گرفت.

این پیروزی‌ها همراه با خشونت بسیار بود. در جنگ با عثمانی، سیاست «زمین سوخته» در ارمنستان و کوچاندن اجباری ده‌ها هزار ارمنی، از جمله مردم جلفای ارس به اصفهان (محلهٔ جلفای نو)، به کار رفت. در ۱۶۱۴–۱۶۱۶ شورش پادشاهان گرجی کارتلی و کاختی با کشتار و کوچاندن گستردهٔ مردم کاختی سرکوب شد.

اصفهان، نصف جهان

شاه عباس در سال ۱۵۹۸ پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل کرد و برنامه‌ای گسترده برای بازسازی شهر آغاز کرد که محور آن خیابان چهارباغ و میدان نقش جهان بود. در کنار این میدان، که ساخت آن از ۱۵۹۸ تا پایان سلطنت او ادامه یافت، مسجد شاه (مسجد امام کنونی)، مسجد شیخ لطف‌الله، عمارت عالی‌قاپو و سردر قیصریه ساخته شد. میدان نقش جهان امروز در فهرست میراث جهانی یونسکو است. اصفهان در این دوران شهری جهان‌وطن با ساکنان ترک، گرجی، ارمنی، هندی و اروپایی بود.

اقتصاد، هنر و دین

شاه عباس امنیت راه‌ها را بهبود بخشید، کاروانسراها و پل‌های بسیار ساخت و تجارت ابریشم را که بخش مهمی از آن در دست بازرگانان ارمنی بود، رونق داد. او برای یافتن متحدانی در برابر عثمانی با دولت‌های اروپایی رابطه برقرار کرد و سفیرانی را به اروپا فرستاد و پذیرای فرستادگان و بازرگانان اروپایی بود. در کارگاه‌های سلطنتی او مکتب نگارگری اصفهان شکوفا شد و نگارگرانی چون رضا عباسی در آن کار می‌کردند. دانشمندانی چون شیخ بهایی در دربار او جایگاه والا داشتند.

او شیعه‌ای معتقد بود و در ۱۶۰۱ پیاده از اصفهان به زیارت امام رضا در مشهد رفت و حرم را، که ازبکان غارت کرده بودند، بازسازی کرد. با مسیحیان بیشتر با مدارا رفتار می‌کرد، اما با سنیان مرزهای غربی، که آنان را هم‌کیش دشمن عثمانی می‌دانست، سخت‌گیر بود.

تراژدی خانوادگی، مرگ و آرامگاه

بدگمانی شاه عباس به فرزندانش سال‌های پایانی عمرش را تیره کرد. او در ۱۶۱۵ پسر بزرگش محمدباقر میرزا (صفی میرزا) را به اتهام توطئه کشت و دو پسر دیگرش را کور کرد. در نتیجه نوه‌اش سام میرزا با نام شاه صفی جانشین او شد. شاه عباس در ۱۹ ژانویهٔ ۱۶۲۹ (جمادی‌الاول ۱۰۳۸ قمری) در مازندران درگذشت و در کاشان، در امامزاده حبیب بن موسی، به خاک سپرده شد.

میراث و جایگاه امروز

شاه عباس را بزرگ‌ترین پادشاه صفوی و از مهم‌ترین فرمانروایان تاریخ ایران می‌دانند. او دولتی را که بر وفاداری ایلات جنگاور تکیه داشت، به پادشاهی متمرکز و پایدار با ارتش دائمی و دیوان‌سالاری منظم تبدیل کرد. در همان حال، بی‌رحمی‌اش در برابر رقیبان، کوچاندن‌های اجباری و رفتارش با فرزندانش، و نیز روش پرورش شاهزادگان در حرمسرا که برخی مورخان آن را از عوامل ضعف جانشینانش می‌دانند، از جنبه‌های تیرهٔ کارنامهٔ اوست. نام او در حافظهٔ مردم ایران با اصفهان، بندرعباس و بناهای «شاه‌عباسی» پیوند خورده است.