بابا افضل کاشانی

زندگی و خاندان

افضل‌الدین محمد مَرَقی کاشانی، مشهور به بابا افضل یا باباافضل کاشی، از حکیمان و نویسندگان برجستهٔ ایران در سده‌های ششم و هفتم هجری است. نام پدرش در منابع به صورت حسن یا حسین آمده است؛ دانشنامهٔ ایرانیکا او را محمد بن حسن مرقی کاشانی می‌نامد. آگاهی ما از زندگی او بسیار اندک است. نسبت «مرقی» به روستای مَرَق در حدود ۴۲ کیلومتری شمال غربی کاشان اشاره دارد که به گفتهٔ منابع، بابا افضل بیشتر عمر خود را در آن گذراند و به تدریس، تألیف و گفت‌وگو با شاگردان پرداخت.

تاریخ تولد او در دست نیست؛ برخی پژوهشگران آن را نیمهٔ نخست سدهٔ ششم هجری دانسته‌اند و بر پایهٔ قرائن، او در آغاز سدهٔ هفتم و هم‌زمان با یورش مغول سالخورده بوده است. از نوشته‌هایش بیزاری از کارگزاران حکومتی روزگارش پیداست و گزارش شده که حاکم محلی یک بار او را به اتهامی ساختگی، یعنی جادوگری، به زندان انداخت.

نسبت با خواجه نصیرالدین طوسی

در برخی منابع متأخر از خویشاوندی بابا افضل با خواجه نصیرالدین طوسی و مبادلهٔ رباعی میان آن دو سخن رفته است، اما دانشنامهٔ ایرانیکا این روایت‌ها را تقریباً ناممکن می‌داند. آنچه مستندتر است، گزارش خود خواجه نصیر است که در نوجوانی ریاضیات را نزد کمال‌الدین محمد حاسب آموخت؛ کسی که از شاگردان بابا افضل بود و به توس آمده بود. خواجه نصیر همچنین در یکی از آثارش به دیدگاه‌های بابا افضل در منطق اشاره کرده است.

آثار منثور

مهم‌ترین سهم بابا افضل در فرهنگ ایرانی، نوشته‌های فلسفی او به زبان فارسی است. بر پایهٔ ایرانیکا، ۵۴ اثر منثور با اندازه‌های گوناگون از او بر جای مانده است. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• عرض‌نامه: مفصل‌ترین و کامل‌ترین شرح فلسفهٔ او در چهار «عرض»: اجسام، کنندگان، دانسته‌ها و دانندگان.
• جاودان‌نامه: اثری که مباحث خودشناسی و آغاز و انجام هستی را بر پایهٔ قرآن و حدیث پیش می‌برد.
• مدارج الکمال (گشایش‌نامه): رساله‌ای در مراتب کمال نفس که نخست به عربی نوشته و سپس به فارسی برگردانده شد.
• ره‌انجام‌نامه: در سه گفتار دربارهٔ خودشناسی به‌عنوان راه کمال انسان.
• ساز و پیرایهٔ شاهان پرمایه: رساله‌ای در فلسفهٔ سیاسی و آیین فرمانروایی که پادشاه کامل و نفس کامل را به تصویر می‌کشد.
• رساله در علم و نطق (منهاج مبین): در منطق به روش ارسطویی.
• ترجمه‌های فارسی رسالهٔ نفس ارسطو، رسالهٔ تفاحه (سیب‌نامه) منسوب به ارسطو، و ینبوع الحیاة منسوب به هرمس.
• رساله‌های کوتاه‌تر و مجموعه‌ای از نامه‌ها و پاسخ به پرسش‌های شاگردان.

اندیشه و سبک

بابا افضل در دوره‌ای می‌نوشت که پیوند فلسفه و تصوف رو به گسترش بود. کانون فلسفهٔ او خودشناسی است: شناخت خود را شناخت حقیقت پایداری می‌داند که همان آگاهی است، و رسیدن به کمال را در گرو پرورش نفس و دانش راستین می‌شمارد. به باور او، فعلیت یافتن استعدادهای جهان تنها از راه خودآگاهی انسان ممکن می‌شود؛ از این رو هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی در اندیشهٔ او در هم تنیده‌اند.

نثر بابا افضل را از پخته‌ترین نمونه‌های نثر علمی فارسی می‌دانند. او مانند ابن سینا در «دانشنامهٔ علایی» تا جای ممکن واژه‌های فارسی را به جای اصطلاحات عربی به کار می‌برد، اما بر پایهٔ ایرانیکا در گزینش واژه‌ها خوش‌آهنگ‌تر و دلنشین‌تر عمل می‌کرد. ایرانیکا او را در نثر فلسفی فارسی تنها با شهاب‌الدین سهروردی هم‌پایه می‌داند. برخی پژوهشگران نیز نشان داده‌اند که ملاصدرا در رسالهٔ «اکسیر العارفین» از «جاودان‌نامه» او الهام گرفته و بخش‌هایی از آن را به عربی برگردانده است.

رباعیات

بابا افضل در شعر از استادان رباعی به شمار می‌رود. در جلد دوم «مصنفات» او، به تصحیح مجتبی مینوی و یحیی مهدوی، حدود ۱۹۰ رباعی همراه چند غزل و قصیده آمده است که انتساب آن‌ها مستندتر دانسته می‌شود. سعید نفیسی در ۱۳۱۱ خورشیدی ۴۸۳ رباعی را به نام او منتشر کرد و مجموعه‌ای که در ۱۳۵۱ در کاشان به نام «دیوان بابا افضل» چاپ شد، بیش از ۶۸۰ رباعی دارد؛ اما پژوهشگران یادآوری کرده‌اند که بسیاری از این رباعی‌ها به شاعران دیگر نیز منسوب‌اند و در انتساب آن‌ها باید با احتیاط داوری کرد. درون‌مایهٔ رباعی‌های او بی‌اعتباری دلبستگی به جهان مادی، تناظر عالم کبیر و عالم صغیر و خودشناسی به‌عنوان غایت زندگی انسان است.

مرگ و آرامگاه

تاریخ درگذشت بابا افضل روشن نیست. ایرانیکا محتمل‌ترین تاریخ را حدود ۶۱۰ قمری (۱۲۱۳–۱۲۱۴ میلادی) می‌داند، هرچند تاریخ‌های دیگری، از جمله ۶۶۷ قمری، نیز پیشنهاد شده است. آرامگاه او در بلندترین نقطهٔ روستای مرق قرار دارد و هنوز زیارتگاه است. این بنا گنبدی هرمی پوشیده از کاشی دارد؛ صندوق چوبی مشبک مرقد، مورخ ۹۱۲ قمری، از نمونه‌های ارزشمند هنر آغاز دورهٔ صفوی است و محراب گچ‌بری آن را از آثار دورهٔ مغول می‌دانند. در کنار مرقد، گوری دیگر هست که بنا بر روایتی افسانه‌گون به پادشاهی از زنگبار نسبت داده می‌شود که مرید بابا افضل شده بود. بقعهٔ بابا افضل در اسفند ۱۳۲۷ خورشیدی با شمارهٔ ۳۷۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

میراث و جایگاه امروز

نام بابا افضل بر دهستانی در بخش نیاسر کاشان نهاده شده است. مجموعهٔ «مصنفات افضل‌الدین کاشانی» در دو جلد (۱۳۳۱ و ۱۳۳۷ خورشیدی) از انتشارات دانشگاه تهران، مهم‌ترین چاپ علمی آثار اوست. ویلیام چیتیک، پژوهشگر آمریکایی، در کتاب «قلب فلسفهٔ اسلامی» (۲۰۰۱) اندیشه‌های او را به انگلیسی معرفی کرده است. امروز بابا افضل را از پیشگامان نگارش فلسفه به زبان فارسی می‌دانند.