شهریار
دربارهٔ شهریار
زندگی و خاندان
سید محمدحسین بهجت تبریزی، متخلص به شهریار، در سال ۱۲۸۵ خورشیدی در تبریز به دنیا آمد. ویکیپدیای فارسی روز تولد او را ۱۱ دی ۱۲۸۵ ثبت کرده است. پدرش، حاج میرآقا خشگنابی، از وکیلان و اهل ادب تبریز بود و از روستای خشگناب در نزدیکی کوه حیدربابا برخاسته بود. سالهای کودکی شهریار همزمان با ناآرامیهای دوران مشروطه در تبریز بود و خانواده برای در امان ماندن از آشوب و بیماری، مدتی او را به روستاهای اجدادی، از جمله خشگناب، فرستاد. خاطرات همین روزگار، از طبیعت و آیینها تا چهرههای روستایی، بعدها مایهٔ اصلی شاهکار ترکی او شد.
تحصیل و جوانی
شهریار مقدمات ادب فارسی و عربی را زیر نظر پدر آموخت و در مدرسهٔ متحده و سپس مدرسهٔ فیوضات تبریز درس خواند. در سال ۱۳۰۰ خورشیدی برای ادامهٔ تحصیل به تهران رفت و در دارالفنون درس خواند و سپس وارد مدرسهٔ طب شد، اما اندکی پیش از دریافت مدرک، تحصیل را نیمهتمام گذاشت. در روایتهای رایج، ترک تحصیل او با یک شکست عاشقانه و دشواریهای روحی آن دوران پیوند داده میشود؛ این روایتها بیشتر از خاطرات نزدیکان و شعرهای او گرفته شده و جزئیاتشان در منابع یکسان نیست.
شهریار نخست با تخلص «بهجت» شعر میسرود. بنابر روایتی مشهور، تخلص «شهریار» را پس از دو بار تفأل به دیوان حافظ برگزید، که در هر دو بار واژهٔ «شهریار» آمده بود. او در همین سالها با ادیبانی چون ملکالشعرا بهار و دیگر بزرگان ادبی تهران آشنا شد و نخستین مجموعهٔ شعرش در اوایل دههٔ ۱۳۱۰ منتشر شد.
کار و زندگی خانوادگی
شهریار پس از ترک تحصیل چند سالی در خراسان، در نیشابور و مشهد، در ادارهٔ ثبت اسناد کار کرد و سپس از حدود ۱۳۱۴ کارمند بانک کشاورزی شد. پس از سالها زندگی در تهران، در دههٔ ۱۳۳۰ به تبریز بازگشت و در همین شهر ازدواج کرد و صاحب فرزند شد. دانشگاه تبریز در سال ۱۳۴۶ عنوان استاد افتخاری ادبیات را به او داد. شهریار تا پایان عمر بیشتر در تبریز زیست و خانهاش محفل دیدار شاعران و ادبدوستان بود.
مهمترین آثار
- حیدربابایه سلام: منظومهٔ ترکی آذربایجانی که در سالهای ۱۳۲۹–۱۳۳۰ سروده و در ۱۳۳۲ خورشیدی (۱۹۵۴) منتشر شد. شاعر در این منظومه خطاب به کوه حیدربابا، خاطرات کودکی، زندگی روستایی و آداب مردم آذربایجان را بازمیآفریند. این اثر را اوج ادبیات ترکی آذربایجانی در سدهٔ بیستم دانستهاند و به بیش از سی زبان ترجمه شده است. بخش دوم آن را شاعر سالها بعد سرود.
- غزلهای فارسی: شهریار در غزل پیرو حافظ بود و غزل مشهور او در ستایش امام علی (ع)، که با عنوان «علی ای همای رحمت» شناخته میشود، و چند غزل عاشقانهاش از پرآوازهترین آثار او هستند و بسیاری از آنها با موسیقی ایرانی اجرا شدهاند.
- منظومهها: از جمله «افسانهٔ شب»، «هذیان دل»، «ای وای مادرم» (در سوگ مادرش) و «تخت جمشید».
- سهندیه و دیگر سرودههای ترکی، و نیز «الفبای شیطان».
سبک و اندیشه
شهریار را بیشتر با غزل میشناسند؛ غزلی عاطفی، ساده و صمیمی که در زبان و مضمون از حافظ اثر پذیرفته اما رنگ تجربههای شخصی شاعر را دارد. او در منظومهها و مثنویها به موضوعهای خانوادگی، اجتماعی و دینی پرداخت و در برخی منظومهها به تجربههای تازه و نزدیک به شعر نو نیز دست زد. در شعر ترکی، زبان گفتاری مردم آذربایجان را با ظرافت به کار گرفت و به همین سبب حیدربابا در میان مردم منطقه، در ایران و جمهوری آذربایجان و ترکیه، محبوبیتی گسترده یافت. دوزبانگی شعر او را پیوندی میان فرهنگ فارسی و ترکی دانستهاند.
زندگی شهریار با تحولات بزرگ سیاسی و فرهنگی ایران در سدهٔ بیستم، از انقلاب مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷، همزمان بود و این رویدادها بازتابهایی در شعر او یافت. پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز شعرهایی با مضمونهای دینی و اجتماعی سرود و در سالهای پایانی عمر، در میان مردم آذربایجان و دیگر نقاط ایران، از احترامی گسترده برخوردار بود. بسیاری از غزلهای او با صدای خوانندگان موسیقی ایرانی اجرا شده و برخی ترانههای مشهور از شعر او ساخته شده است.
منتقدان جایگاه شهریار را پیوندی میان غزل کلاسیک و احساسات انسان معاصر دانستهاند. غزل او صمیمی و عاطفی است و از رویدادهای زندگی شخصی، مانند عشق، سوگ مادر و دوستیها، مایه میگیرد؛ به همین سبب خوانندگان عام نیز به آسانی با آن ارتباط برقرار میکنند. در میان شاعران همروزگار، او با ملکالشعرا بهار، هوشنگ ابتهاج و دیگر چهرههای ادبی پیوند دوستی داشت.
مرگ و آرامگاه
شهریار در ۲۷ شهریور ۱۳۶۷ خورشیدی (سپتامبر ۱۹۸۸) در بیمارستانی در تهران درگذشت. پیکر او به تبریز منتقل و مطابق وصیتش در مقبرةالشعرای تبریز، آرامگاه شاعران و عارفان در محلهٔ سرخاب، به خاک سپرده شد.
میراث و جایگاه امروز
به پاس جایگاه او، سالروز درگذشتش، ۲۷ شهریور، در تقویم رسمی ایران «روز ملی شعر و ادب فارسی» نام گرفته است. خانهٔ او در تبریز به خانهموزه تبدیل شده است. مجموعهٔ تلویزیونی «شهریار» به کارگردانی کمال تبریزی زندگی او را روایت کرده است. «حیدربابایه سلام» همچنان از پرخوانندهترین آثار ادبی ترکی آذربایجانی است و غزلهای فارسی او در میان مردم و در موسیقی ایرانی زندهاند.
خط زمان
- ۱۲۸۵ خ
تولد در تبریز
تولد در تبریز؛ کودکی در تبریز و روستای اجدادی خشگناب.
- ۱۳۰۰ خ
سفر به تهران و دارالفنون
رفتن به تهران برای تحصیل در دارالفنون و سپس مدرسهٔ طب.
- حدود ۱۳۱۴ خ
کار در بانک کشاورزی
پس از چند سال کار در خراسان، کارمند بانک کشاورزی شد.
- ۱۳۳۲ خ
انتشار حیدربابایه سلام
انتشار منظومهٔ ترکی «حیدربابایه سلام» که در ۱۳۲۹–۱۳۳۰ سروده بود.
- ۱۳۴۶ خ
استاد افتخاری دانشگاه تبریز
دانشگاه تبریز عنوان استاد افتخاری ادبیات را به او داد.
- ۱۳۶۷ خ
درگذشت
درگذشت در ۲۷ شهریور در تهران و خاکسپاری در مقبرةالشعرای تبریز.
- پس از ۱۳۶۷ خ
روز ملی شعر و ادب
سالروز درگذشت او، ۲۷ شهریور، روز ملی شعر و ادب فارسی نام گرفت.
چهرههای مرتبط
مشاهیر دیگر دورهٔ پهلوی
شاعران و نویسندگان دیگر
پرسشهای متداول دربارهٔ شهریار
نام اصلی شهریار چیست؟
نام او سید محمدحسین بهجت تبریزی است و «شهریار» تخلص شعری اوست؛ پیشتر با تخلص «بهجت» شعر میگفت.
آرامگاه شهریار کجاست؟
آرامگاه او در مقبرةالشعرای تبریز در محلهٔ سرخاب قرار دارد.
چرا ۲۷ شهریور روز شعر و ادب فارسی است؟
۲۷ شهریور سالروز درگذشت شهریار در سال ۱۳۶۷ است و به پاس او روز ملی شعر و ادب فارسی نام گرفته است.
حیدربابایه سلام چیست؟
منظومهای به ترکی آذربایجانی است که شهریار در آن خطاب به کوه حیدربابا، خاطرات کودکی و زندگی روستایی آذربایجان را روایت میکند؛ در ۱۳۳۲ منتشر شد و به بیش از سی زبان ترجمه شده است.
شهریار چه رشتهای خوانده بود؟
او پس از دارالفنون در مدرسهٔ طب تهران پزشکی خواند، اما اندکی پیش از پایان دوره تحصیل را رها کرد.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده؛ اولین نفر باش.