نیما یوشیج

زندگی و خاندان

نیما یوشیج با نام اصلی علی اسفندیاری در ۲۱ آبان ۱۲۷۶ خورشیدی (نوامبر ۱۸۹۷) در روستای یوش از توابع نور در مازندران به دنیا آمد. او پسر بزرگ ابراهیم‌خان نوری، زمین‌دار و دامدار سرشناس منطقه، و طوبی مفتاح بود. کودکی‌اش در میان کوهستان‌ها، شبانان و زندگی روستایی یوش گذشت و این فضا بعدها در تصویرهای شعرش بازتابی ماندگار یافت. خواندن و نوشتن را نخست نزد ملای روستا آموخت. تخلص «نیما» را، که نام یکی از سپهبدان کهن طبرستان دانسته می‌شود، با نسبت «یوشیج» (یوشی) به زادگاهش پیوند داد.

تحصیل و آغاز شاعری

نیما در نوجوانی با خانواده به تهران آمد و پس از چند سال تحصیل در مدرسه‌ای ابتدایی، به مدرسهٔ سن‌لویی (مدرسهٔ کاتولیک فرانسوی) رفت و به نوشتهٔ ایرانیکا در خرداد ۱۲۹۶ (ژوئن ۱۹۱۷) از آن دانش‌آموخته شد. آشنایی با زبان فرانسه راه او را به شعر اروپایی گشود. در همین مدرسه معلم ادبیاتش، نظام وفا، استعداد شاعری او را شناخت و تشویقش کرد. نیما نخست به شیوهٔ کلاسیک شعر می‌سرود، اما به تدریج به دنبال زبانی تازه رفت.

نخستین منظومهٔ منتشرشدهٔ او، «قصهٔ رنگ پریده، خون سرد»، در سال ۱۳۰۰ خورشیدی (۱۹۲۱) چاپ شد. یک سال بعد منظومهٔ بلند «افسانه» (۱۳۰۱) را سرود که بخشی از آن در نشریهٔ «قرن بیستم» میرزادهٔ عشقی منتشر شد. «افسانه» که گفت‌وگویی عاشقانه و تأملی میان شاعر و «افسانه» است، نقطهٔ آغاز تحول در شعر فارسی شمرده می‌شود. شعر «ای شب» (۱۳۰۱) نیز از کارهای این دوره است.

زندگی خانوادگی و کار

نیما در اردیبهشت ۱۳۰۵ با عالیه جهانگیر، از خویشان مادری‌اش و از خاندان میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، ازدواج کرد. عالیه معلم بود و بار بخش بزرگی از معیشت خانواده را بر دوش داشت. نیما حدود هشت سال کارمند وزارت مالیه بود، سپس در مدارس شهرهای گوناگون از جمله آستارا، لاهیجان و تهران ادبیات درس داد و از سال ۱۳۱۷ در ادارهٔ موسیقی وزارت فرهنگ و در هیئت تحریریهٔ «مجلهٔ موسیقی» فعالیت کرد؛ بسیاری از شعرهای نو او نخستین بار در همین مجله منتشر شد. پسرش شراگیم در سال ۱۳۲۲ به دنیا آمد. نیما در ۱۳۲۵ در نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران نیز شرکت کرد و شعر خواند.

مهم‌ترین آثار

• قصهٔ رنگ پریده، خون سرد (۱۳۰۰): نخستین منظومهٔ چاپ‌شده؛
• افسانه (۱۳۰۱): منظومهٔ بلند و نقطهٔ عطف شعر نو؛
• ققنوس (۱۳۱۶): که به‌عنوان نخستین شعر کاملاً «نیمایی» شناخته می‌شود؛
• غراب، ناقوس (۱۳۲۳)، مرغ آمین، داروگ و آی آدم‌ها از شعرهای مشهور دورهٔ پختگی؛
• روجا: مجموعهٔ شعرهای او به زبان طبری (مازندرانی)؛
• نوشته‌های نظری مانند «ارزش احساسات» و «حرف‌های همسایه» (نامه‌هایی دربارهٔ شیوهٔ شاعری) و نیز چند داستان و نمایشنامه.

سبک و نوآوری

نوآوری اصلی نیما در صورت شعر، کنار گذاشتن الزام برابری طول مصراع‌ها و قافیه‌بندی ثابت بود. او وزن عروضی را حفظ کرد، اما به شاعر اجازه داد شمار ارکان هر سطر را به اقتضای معنا و لحن کم یا زیاد کند و قافیه را آزادانه و در جای لازم به کار برد. در کنار این، نیما بر «نگاه تازه» تأکید داشت: دیدن مستقیم طبیعت و زندگی به جای تکرار تصویرهای کلیشه‌ای، بهره‌گیری از زبان گفتار و ساختن شعری نمادین که بار اجتماعی دارد. شعر او را بسیاری از منتقدان تلفیقی از تجربهٔ روستایی شمال ایران، آشنایی با شعر نمادگرای فرانسه و دغدغه‌های اجتماعی عصر خود دانسته‌اند.

نوآوری‌های نیما در آغاز با مخالفت سخت ادیبان سنت‌گرا روبه‌رو شد و بسیاری از شعرهایش سال‌ها در نشریه‌های پراکنده منتشر می‌شد. اما نسل بعد، از احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث تا فروغ فرخزاد و سهراب سپهری، راه او را در جهت‌های گوناگون ادامه دادند. شیوهٔ او به نام «شعر نیمایی» شناخته می‌شود و شاخه‌هایی چون «شعر سپید» از آن سر برآورد.

نیما افزون بر شاعری، نظریه‌پرداز شعر خود نیز بود. او در نامه‌ها و یادداشت‌هایش بارها توضیح داد که هدفش نه نفی سنت شعر فارسی، بلکه نزدیک کردن شعر به طبیعت کلام و به «وصف» عینی جهان است. به باور او، شاعر باید به جای بیان کلی و انتزاعی احساسات، صحنه‌ها و چیزها را چنان که هستند ببیند و نشان دهد. این دیدگاه‌ها که بیشتر در «ارزش احساسات» و «حرف‌های همسایه» آمده، بعدها مبنای بسیاری از بحث‌های نقد ادبی معاصر ایران دربارهٔ شعر نو شد.

مرگ و آرامگاه

نیما یوشیج در ۱۳ دی ۱۳۳۸ خورشیدی (ژانویهٔ ۱۹۶۰) بر اثر ذات‌الریه در تهران درگذشت. پیکر او نخست در امامزاده عبدالله شهر ری به خاک سپرده شد. بعدها، مطابق وصیتش، بقایای او به یوش منتقل و در حیاط خانهٔ پدری‌اش دفن شد؛ این خانه اکنون به موزه تبدیل شده و از جاذبه‌های فرهنگی مازندران است.

میراث و جایگاه امروز

نیما را به سبب تحولی که در شعر فارسی پدید آورد «پدر شعر نو» می‌نامند. آثارش پس از مرگ او به کوشش خانواده و شاگردانش، از جمله سیروس طاهباز، گردآوری و در مجموعهٔ کامل آثار منتشر شد. شعرهای او در کتاب‌های درسی آمده و بسیاری از شاعران و منتقدان ایرانی تاریخ شعر معاصر فارسی را به «پیش از نیما» و «پس از نیما» تقسیم می‌کنند. شعرهای او به زبان‌های گوناگون ترجمه شده و خانه‌اش در یوش هر سال میزبان علاقه‌مندان شعر است.