فروغ فرخزاد

زندگی و خاندان

فروغ‌الزمان فرخزاد در ۸ دی ۱۳۱۳ خورشیدی (۲۹ دسامبر ۱۹۳۴) در تهران به دنیا آمد. پدرش سرهنگ محمدباقر فرخزاد، افسر ارتش، و مادرش توران وزیری‌تبار بود. او یکی از هفت فرزند خانواده بود و خواهر و برادرانش، از جمله پوران فرخزاد (نویسنده و پژوهشگر) و فریدون فرخزاد (خواننده و مجری)، هر کدام در عرصهٔ فرهنگ و هنر نامی یافتند. فروغ پس از دورهٔ ابتدایی و چند سال دبیرستان، به هنرستان بانوان رفت و نقاشی و خیاطی آموخت.

ازدواج و نخستین دفترها

فروغ در ۱۶ سالگی، در سال ۱۳۳۰، با پرویز شاپور، طنزنویس و کاریکاتوریست، ازدواج کرد و با او به اهواز رفت. تنها فرزندشان، کامیار شاپور، در ۱۳۳۱ به دنیا آمد. این ازدواج در سال ۱۳۳۳ به جدایی انجامید و حضانت پسر به پدر سپرده شد؛ تجربه‌ای که ردپای آن در شعرهای بعدی فروغ دیده می‌شود.

نخستین مجموعهٔ شعرش، «اسیر»، در آغاز دههٔ ۱۳۳۰ منتشر شد و پس از آن «دیوار» (۱۳۳۵) و «عصیان» (۱۳۳۶) آمدند. این سه دفتر بیشتر در قالب چهارپاره سروده شده‌اند و بیان صریح احساسات و خواسته‌های یک زن، در جامعهٔ آن روز، بحث‌ها و واکنش‌های تندی برانگیخت. فروغ در ۱۳۳۵ سفری طولانی به اروپا، به ایتالیا و آلمان، داشت که افق‌های تازه‌ای پیش روی او گشود.

سینما و «خانه سیاه است»

در سال ۱۳۳۷ فروغ در گلستان فیلم، استودیوی ابراهیم گلستان، به کار پرداخت و با تدوین، دستیاری و بازیگری در فیلم‌ها آشنا شد. پیوند کاری و عاطفی او با ابراهیم گلستان تا پایان عمرش ادامه یافت. در ۱۳۴۱ (۱۹۶۲) مستند کوتاه «خانه سیاه است» را دربارهٔ زندگی بیماران جذامی در جذام‌خانهٔ باباباغی تبریز ساخت. این فیلم که شعر و تصویر را به شکلی بی‌سابقه درهم می‌آمیزد، در ۱۳۴۲ جایزهٔ بهترین مستند جشنوارهٔ اوبرهاوزن آلمان را برد و امروز از آثار پیشگام سینمای نوین ایران شمرده می‌شود. فروغ در جریان ساخت فیلم، حسین منصوری، کودکی از فرزندان بیماران جذامی، را به فرزندی پذیرفت. او در تئاتر نیز بازی کرد، از جمله در اجرای «شش شخصیت در جست‌وجوی نویسنده» اثر پیراندلو.

مهم‌ترین آثار

• اسیر (نخستین دفتر، آغاز دههٔ ۱۳۳۰)؛
• دیوار (۱۳۳۵)؛
• عصیان (۱۳۳۶)؛
• تولدی دیگر (۱۳۴۳): نقطهٔ عطف شاعری او؛
• ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد: که پس از مرگ او (۱۳۵۳) منتشر شد؛
• فیلم مستند خانه سیاه است (۱۳۴۱) و نیز ترجمه‌ها و نامه‌ها.

سبک و اندیشه

شعر فروغ از چهارپاره‌های عاطفی دفترهای نخست به زبانی پخته، نیمایی و آزاد در «تولدی دیگر» رسید. منتقدان این دفتر را یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های شعر نو فارسی می‌دانند. در شعرهای این دوره، تجربهٔ شخصی زن با پرسش‌های وجودی، اجتماعی و فلسفی درمی‌آمیزد؛ زبان او به گفتار روزمره نزدیک می‌شود و تصویرهایش از زندگی شهری و خانگی مایه می‌گیرد. فروغ از نخستین شاعران زن فارسی است که بی‌پرده از عشق، تنهایی، جسم و جایگاه زن در جامعه سخن گفت و به همین سبب هم ستایش فراوان و هم انتقاد تند برانگیخت. او در گفت‌وگوهایش از اثرپذیری از نیما یوشیج یاد کرده است.

«تولدی دیگر» شامل شعرهایی است که فروغ در سال‌های ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۲ سرود. منتقدان در این دفتر گذار او را از بیان احساسات فردی به نگاهی گسترده‌تر به جامعه، زمان و مرگ دیده‌اند. شعرهای بلند این دوره، که برخی در قالب نیمایی و برخی به زبانی آزادتر سروده شده، با لحنی گفت‌وگومحور و تصویرهایی از زندگی روزمره، به یکی از الگوهای شعر نو فارسی بدل شدند. دفتر «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»، که پس از مرگ او منتشر شد، ادامهٔ همین مسیر و به باور بسیاری از منتقدان پخته‌ترین مرحلهٔ شاعری اوست.

فروغ در سال‌های پایانی عمر در گفت‌وگوها و نامه‌هایش دربارهٔ شعر، زبان و نقش هنرمند در جامعه نیز سخن گفت؛ این گفت‌وگوها بعدها گردآوری و منتشر شدند و منبعی مهم برای شناخت اندیشهٔ او به شمار می‌روند. او در این دوره از شعرهای نخستین خود فاصله گرفت و آن‌ها را آزمون‌های جوانی خواند. بسیاری از منتقدان مسیر کوتاه اما پرشتاب او را، از دفترهای عاطفی نخست تا زبان پختهٔ واپسین شعرها، از نمونه‌های کم‌نظیر رشد شاعرانه در ادبیات معاصر فارسی دانسته‌اند.

مرگ و آرامگاه

فروغ فرخزاد در ۲۴ بهمن ۱۳۴۵ خورشیدی (۱۴ فوریهٔ ۱۹۶۷)، در ۳۲ سالگی، در تهران در یک سانحهٔ رانندگی جان باخت؛ به روایت منابع، او برای برخورد نکردن با یک سرویس مدرسه فرمان خودرو را چرخاند و از آن به بیرون پرتاب شد. پیکرش در روزی برفی در گورستان ظهیرالدوله در شمیران به خاک سپرده شد.

میراث و جایگاه امروز

فروغ فرخزاد از پرخواننده‌ترین و پربحث‌ترین شاعران معاصر ایران است و شعرهایش به زبان‌های بسیاری، از جمله انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، روسی، سوئدی و ترکی، ترجمه شده است. پس از مرگ او جایزهٔ شعری به نام «جایزهٔ فروغ فرخزاد» بنیاد نهاده شد که به شاعرانی چون احمد شاملو و سهراب سپهری اهدا شد. «خانه سیاه است» در فهرست آثار مهم تاریخ سینمای مستند جهان جای گرفته و الهام‌بخش فیلم‌سازان بسیاری بوده است. مزار او در ظهیرالدوله همچنان زیارتگاه دوستداران شعر است.